Bir necha haftadan beri kechqurunlari harorat ko‘tarilib, tunda ko‘ylakni almashtirishga to‘g‘ri keladigan darajada terlayotgan bo‘lsangiz, bo‘g‘imlar va bel og‘riyotgan bo‘lsa, holsizlik esa ketmayotgan bo‘lsa, shifokor albatta bir savolni beradi: «Uyda mol, qo‘y yoki echki bormi? Xom sut ichasizmi?» Chunki bu belgilar ortida ko‘pincha brutsellyoz turadi.
O‘zbekistonda chorvachilik keng tarqalgan, ko‘p oilalar sutni bozordan yoki qo‘shnidan oladi, uy sharoitida brinza, suzma va qurt tayyorlanadi. Shu sabab brutsellyoz bizda ham uchrab turadigan, lekin ko‘pincha kech aniqlanadigan kasallik. Quyida brutsellyoz nima, u qanday yuqadi, qanday belgilar beradi, qanday tekshiriladi va davolanadi — shularni sodda tilda tushuntiramiz.
Brutsellyoz nima
Brutsellyoz — Brucella bakteriyalari keltirib chiqaradigan zoonoz, ya’ni hayvonlardan odamga o‘tadigan infeksiya. Asosiy manba — qo‘y, echki, qoramol, cho‘chqa, ba’zan tuya. Odam uchun eng xavfli va O‘rta Osiyoda eng ko‘p uchraydigan turi — qo‘y va echkilardan yuqadigan Brucella melitensis; qoramoldan B. abortus yuqadi.
Hayvonlarda brutsellyoz ko‘pincha bola tashlash (abort), sut kamayishi va bepushtlikka olib keladi, lekin tashqi tomondan sog‘lom ko‘ringan hayvon ham bakteriyani sut, siydik va tug‘ruq suyuqliklari bilan ajratib turishi mumkin. Odam organizmida esa bakteriya hujayralar ichida «yashirinib», limfa tugunlari, jigar, taloq, suyak iligi va bo‘g‘imlarga tarqaladi. Shuning uchun kasallik uzoq davom etadi va to‘liq davolanmasa qaytalanadi.
Brutsellyoz qanday yuqadi
Odamga infeksiya quyidagi yo‘llar bilan o‘tadi:
- Qaynatilmagan yoki pasterlanmagan sut — eng asosiy yo‘l. Qo‘y, echki, sigir yoki tuya sutini xom holda ichish xavfli.
- Xom sutdan tayyorlangan mahsulotlar — yangi pishloq va brinza, suzma, qaymoq, sariyog‘, muzqaymoq. Xom sutdan tayyorlangan qurtda ham bakteriya saqlanib qolishi mumkin: tuzlash va quritish uni har doim ham to‘liq yo‘q qilmaydi.
- Hayvonlar bilan bevosita aloqa — qo‘zilatish va buzoqlatish paytida, tashlangan homila, yo‘ldosh va tug‘ruq suyuqliklarini qo‘lqopsiz ushlash, mol so‘yish, terisini shilish, go‘shtni bo‘laklash. Bakteriya teridagi mayda tirnalish va ko‘z shilliq qavati orqali kiradi.
- Havo-chang yo‘li — go‘ng va jun changi bilan nafas olganda, ayniqsa qo‘ra va omborxonalarda, shuningdek laboratoriya xodimlarida.
- Yaxshi pishirilmagan go‘sht va jigar — kamroq uchraydi, lekin mumkin.
Xavf guruhida — cho‘ponlar, fermerlar, veterinarlar, qassoblar, go‘sht va sut korxonalari xodimlari hamda uyida chorva saqlaydigan oilalar. Shahar aholisi esa ko‘pincha bozordan olingan xom sut yoki uy pishlog‘i orqali yuqtiradi.
Odamdan odamga yuqadimi
Yo‘q, amalda brutsellyoz odamdan odamga yuqmaydi. Bemor bilan bir uyda yashash, bir idishdan ovqatlanish, qo‘l berib ko‘rishish xavfsiz. Juda kam hollarda onadan homilaga, emizish yoki qon quyish va a’zo ko‘chirib o‘tkazish orqali yuqish tasvirlangan. Demak, bemorni ajratib qo‘yish shart emas, lekin infeksiya manbasini — hayvon yoki mahsulotni — aniqlash juda muhim: oiladagi boshqa a’zolar ham xuddi shu sutdan ichgan bo‘lishi mumkin.
Brutsellyoz belgilari
Yashirin davr odatda 1–4 hafta, ba’zan bir necha oy davom etadi. Kasallik keskin yoki asta-sekin boshlanishi mumkin. Eng ko‘p uchraydigan belgilar:
- isitma — ko‘pincha kechqurun ko‘tariladi; davolanmasa haftalab to‘lqinsimon kechadi: bir necha kun yuqori harorat, keyin pasayish, so‘ng yana ko‘tarilish;
- kuchli terlash, ayniqsa tunda, ba’zan o‘ziga xos o‘tkir hid bilan;
- qaltirash, holsizlik, tez charchash, ishtaha yo‘qolishi, ozib ketish;
- bo‘g‘im og‘rig‘i — tizza, son-chanoq, yelka bo‘g‘imlari; bo‘g‘im shishishi mumkin;
- bel va dumg‘aza og‘rig‘i — dumg‘aza-yonbosh bo‘g‘imining yallig‘lanishi (sakroileit) va umurtqa yallig‘lanishi (spondilit);
- bosh og‘rig‘i, mushak og‘rig‘i, kayfiyat tushishi, uyqu buzilishi;
- limfa tugunlari, jigar va taloqning kattalashishi — shifokor ko‘rikda aniqlaydi;
- erkaklarda orxit va epididimit — moyak shishishi va og‘rig‘i, ko‘pincha bir tomonda.
Bemor o‘zini juda yomon his qilsa-da, tashqi ko‘rinishi ba’zan nisbatan yaxshi bo‘ladi, shuning uchun brutsellyoz uzoq vaqt «shamollash», «revmatizm» yoki «asab charchashi» deb hisoblanadi. Bel og‘rig‘i ham ko‘pincha umurtqa muammosi deb o‘ylanadi: agar bel og‘rig‘i isitma va terlash bilan birga kelsa, bu oddiy umurtqa churrasi emas, balki infeksiya bo‘lishi mumkin. Xuddi shunday, yosh odamda isitma bilan kechadigan bo‘g‘im og‘rig‘i odatdagi artrozdan farq qiladi va tekshiruvni talab qiladi.
Asoratlar
Davolanmagan yoki kech davolangan brutsellyoz deyarli har qanday a’zoni zararlashi mumkin: umurtqa va bo‘g‘imlarda yiringli o‘choqlar, gepatit, meningit va ensefalit (neyrobrutsellyoz), o‘pka zararlanishi. Eng xavfli asorat — endokardit, ya’ni yurak qopqoqlari infeksiyasi: u kam uchraydi, ammo brutsellyozdan o‘limning asosiy sababi hisoblanadi.
O‘tkir va surunkali brutsellyoz
Shifokorlar kasallikni davomiyligiga qarab ajratadi:
- o‘tkir — taxminan 2–3 oygacha: isitma, terlash, umumiy belgilar ustun turadi;
- o‘tkir osti — 3 oydan 12 oygacha;
- surunkali — bir yildan ortiq: isitma unchalik baland bo‘lmasligi mumkin, lekin doimiy holsizlik, bo‘g‘im va bel og‘rig‘i, asab tizimi belgilari, yashirin o‘choqlar saqlanadi.
Surunkali shakl ko‘pincha kech aniqlangan yoki to‘liq davolanmagan o‘tkir brutsellyoz natijasidir. Shuning uchun kasallikni erta aniqlash va davolash kursini oxirigacha yakunlash juda muhim.
Brutsellyoz qanday aniqlanadi
Tashxis faqat belgilarga qarab qo‘yilmaydi — laboratoriya tasdig‘i kerak. Shifokor albatta xom sut, uy pishlog‘i va hayvonlar bilan aloqa haqida so‘raydi. Asosiy tekshiruvlar:
- Qon ekmasi — bakteriyani qondan o‘stirish; tashxisning «oltin standarti». Brutsella sekin o‘sadi, natija bir necha kundan bir necha haftagacha kutiladi. Laboratoriyaga brutsellyoz gumoni haqida oldindan aytiladi, chunki bu bakteriya laboratoriya xodimlari uchun xavfli.
- Roza-Bengal sinamasi — tez skrining testi; manfiy natija brutsellyozni katta ehtimol bilan istisno qiladi, musbat natija esa boshqa testlar bilan tasdiqlanadi.
- Rayt reaksiyasi (probirkadagi agglyutinatsiya) va Xeddlson reaksiyasi (plastinkadagi agglyutinatsiya) — antitelalarni aniqlovchi an’anaviy serologik testlar. Natija titr bilan beriladi va uni shifokor belgilar bilan birga baholaydi.
- IFA (ELISA), Kumbs reaksiyasi va PZR — ayniqsa surunkali va murakkab holatlarda.
- Qo‘shimcha: umumiy qon tahlili, jigar tahlillari, bel og‘rig‘ida MRT, moyak shishganda UTT, yurak shovqini bo‘lsa exokardiografiya.
Brutsellyoz kasalligi davolash
Brutsellyozni faqat yuqumli kasalliklar shifokori (infeksionist) davolashi kerak. O‘zboshimchalik bilan antibiotik ichish yoki «bir haftalik ukol» bilan cheklanish — kasallikning surunkaliga o‘tishi va qaytalanishining eng ko‘p sababi.
Zamonaviy xalqaro tavsiyalarga (JSST va boshqalar) ko‘ra davolashning asosiy tamoyillari:
- faqat antibiotiklar birikmasi — odatda ikki, ba’zan uchta dori birga beriladi; bitta dori bilan davolashda qaytalanish xavfi juda yuqori;
- uzoq kurs — asoratsiz holatda kamida 6 hafta, spondilit, endokardit yoki neyrobrutsellyozda bir necha oy;
- dori turi va davomiyligi yosh, homiladorlik, a’zolar zararlanishiga qarab tanlanadi: masalan, 8 yoshgacha bolalar va homilador ayollarga kattalardagi ba’zi dorilar berilmaydi;
- endokardit yoki katta yiringli o‘choqlarda jarrohlik yordami ham kerak bo‘lishi mumkin;
- isitma tushirish, og‘riqni kamaytirish va dam olish — yordamchi choralar.
Dorilar va ularning dozasini faqat shifokor belgilaydi; ushbu maqolada ataylab dori sxemalari keltirilmaydi. Muhimi — o‘zingizni yaxshi his qila boshlaganingizda ham kursni to‘xtatmang.
Qaytalanish
To‘g‘ri davolangan bemorlarning ham bir qismida kasallik qaytalanadi, odatda davolash tugaganidan keyingi birinchi 6 oy ichida. Asosiy sabablar — kursni erta to‘xtatish, bitta dori bilan davolash va yashirin o‘choqlar. Qaytalanishda belgilar birinchi marta bo‘lganiga o‘xshaydi va qayta davolash kerak. Shu sabab davolashdan keyin shifokor ko‘rigiga va nazorat tahlillariga borish tavsiya etiladi.
Homiladorlik va brutsellyoz
Homiladorlikda brutsellyoz alohida xavfli: u bola tashlash, muddatidan oldin tug‘ruq va homila nobud bo‘lishi xavfini oshiradi, kam hollarda infeksiya chaqaloqqa o‘tadi. Homilador ayol uchun xom sut va uy pishlog‘idan voz kechish, qo‘zilatish va mol so‘yishda qatnashmaslik ayniqsa muhim. Homiladorlikda isitma va terlash paydo bo‘lsa, bu haqda shifokorga va hayvonlar bilan aloqa haqida darhol ayting: davolash mumkin, lekin dorilar homiladorlik uchun xavfsiz bo‘lganlaridan tanlanadi.
Brutsellyozning oldini olish
Odamlar uchun brutsellyozga qarshi vaksina yo‘q, shuning uchun asosiy himoya — oddiy, lekin qat’iy qoidalar:
- sutni har doim qaynating yoki pasterlangan sut sotib oling; bu qo‘y, echki va tuya sutiga ham tegishli;
- brinza, pishloq, suzma, qurt va qaymoqni faqat qaynatilgan yoki pasterlangan sutdan tayyorlang; kelib chiqishi noma’lum uy pishlog‘ini bozordan olmang;
- go‘sht va jigarni yaxshilab pishiring;
- qo‘zilatish, buzoqlatish, tashlangan homila va yo‘ldoshni olib tashlash, mol so‘yishda rezina qo‘lqop, imkon bo‘lsa niqob va ko‘zoynak taqing, keyin qo‘lni sovun bilan yuving;
- hayvonda bola tashlash holati bo‘lsa, homila va yo‘ldoshni yalang qo‘l bilan ushlamang, ularni itlarga bermang va veterinarga xabar bering;
- chorvani muntazam veterinar tekshiruvidan o‘tkazing va hayvonlarni emlang — bu odamlarda kasallanishni kamaytirishning eng samarali yo‘li;
- chorva bilan ishlovchilar isitma va terlash paydo bo‘lsa, shifokorga kasbini aytishlari kerak.
Xulosa
Brutsellyoz — hayvonlardan, asosan xom sut, xom sutdan tayyorlangan pishloq va qurt hamda qo‘y-echki bilan aloqa orqali yuqadigan infeksiya. U odamdan odamga deyarli yuqmaydi. Uzoq davom etuvchi to‘lqinsimon isitma, kuchli terlash, bo‘g‘im va bel og‘rig‘i — tekshiruv uchun asos. Tashxis qon ekmasi va serologik testlar bilan tasdiqlanadi, davolash esa faqat infeksionist nazoratida antibiotiklar birikmasi bilan, haftalab davom etadi. Eng ishonchli himoya — sutni qaynatish, qo‘lqop taqish va chorvani emlash.
Ko‘p beriladigan savollar
Brutsellyoz nima?
Brutsellyoz — Brucella bakteriyalari keltirib chiqaradigan, qo‘y, echki, qoramol va boshqa hayvonlardan odamga o‘tadigan infeksiya. U isitma, terlash, bo‘g‘im va bel og‘rig‘i bilan kechadi va to‘liq davolanmasa surunkaliga o‘tishi mumkin.
Brutsellyoz kasalligi haqida nimalarni bilish kerak?
Asosiy yuqish yo‘li — qaynatilmagan sut va undan tayyorlangan mahsulotlar hamda hayvonlar bilan qo‘lqopsiz aloqa. Kasallik odamdan odamga yuqmaydi, odamlar uchun vaksina yo‘q, lekin sutni qaynatish va ehtiyot choralari ishonchli himoya qiladi.
Brutsellyoz kasalligi davolash qancha davom etadi?
Asoratsiz holatda odatda kamida 6 hafta, umurtqa, yurak yoki asab tizimi zararlanganda bir necha oy. Davolash antibiotiklar birikmasi bilan, faqat infeksionist nazoratida olib boriladi.
Brutsellyoz qanday tahlil bilan aniqlanadi?
Qon ekmasi, Roza-Bengal sinamasi, Rayt va Xeddlson reaksiyalari, kerak bo‘lsa IFA va PZR. Natijani shifokor belgilar va hayvonlar bilan aloqa haqidagi ma’lumot bilan birga baholaydi.
Brutsellyoz to‘liq davolanadimi?
Ha, o‘z vaqtida boshlangan va oxirigacha yakunlangan davolash bilan ko‘pchilik bemorlar to‘liq tuzaladi. Kursni erta to‘xtatish esa qaytalanish va surunkali shaklga o‘tish xavfini oshiradi.







