Bosh og‘rig‘i faqat o‘ng tomonda bo‘lsa, odam beixtiyor “o‘ng tomonda nima bor, bu jiddiymi?” deb o‘ylaydi. Javob oddiy: o‘ng va chap yarim sharda og‘riqqa sezgir tuzilmalar bir xil, shuning uchun og‘riq tomonining o‘zi hech qanday aniq kasallikni ko‘rsatmaydi. “O‘ng tomonlama migren” chap tomonlamasidan farq qilmaydi. Sababni og‘riqning xarakteri (lo‘qillovchi, siquvchi, otuvchi), aniq joyi, qancha davom etishi va unga nima qo‘shilishi ko‘rsatadi.
Aksariyat hollarda bir tomonlama og‘riq xavfsiz sabablarga — migren, bo‘yin muammolari yoki mushak zo‘riqishiga bog‘liq. Lekin bir nechta holatni o‘tkazib yubormaslik kerak; ular quyida alohida ko‘rsatilgan. Barcha turlarning umumiy sharhi: bosh og‘rig‘i turlari, sabablari va davolash.
Qo‘shimcha belgilarga qarab nimani o‘ylash mumkin
- ko‘ngil aynishi, yorug‘likdan qochish, harakatda kuchayish — ko‘proq migren;
- o‘ng ko‘zdan yosh oqishi, burun bitishi, tunda bir vaqtda uyg‘otuvchi og‘riq — klaster bosh og‘rig‘i;
- bo‘yinni burganda kuchayish, yelka og‘rig‘i — bo‘yindan uzatilgan (servikogen) og‘riq;
- chaynaganda og‘riq, jag‘ qirsillashi — tish yoki chakka-pastki jag‘ bo‘g‘imi;
- tumov, isitma, engashganda og‘irlik — sinusit;
- quloq bitishi, eshitish pasayishi — quloq kasalliklari;
- ko‘z qizarishi va ko‘rish xiralashishi — glaukoma yoki ko‘z yallig‘lanishi, shoshilinch;
- zaiflik, nutq yoki ko‘rish buzilishi — insult ehtimoli, darhol 103.
Birlamchi bosh og‘riqlari: o‘zi kasallik bo‘lgan og‘riqlar
Migren
Bir tomonlama og‘riqning yetakchi sababi. Xuruj o‘ng chakka yoki ko‘z orqasida lo‘qillash bilan boshlanib, butun boshning yarmini egallashi mumkin, 4–72 soat davom etadi. Odam yorug‘lik va shovqindan qochadi, ko‘ngli aynaydi, zinadan chiqish yoki engashish og‘riqni kuchaytiradi. Ko‘pchilikda og‘riq tomoni xurujdan xurujga almashadi. Bosqichlari, aura va davolash haqida batafsil: migren: sabablari, belgilari va davolash.
Klaster bosh og‘rig‘i
Kam uchraydi, lekin eng kuchli og‘riqlardan biri. Har doim bir tomonda, odatda o‘sha tomondagi ko‘z ichida yoki atrofida “issiq mix qoqilgandek” sezgi; 15–180 daqiqa davom etadi va bir necha hafta davomida har kuni, ko‘pincha bir soatda, tez-tez tunda takrorlanadi. Og‘riq tomonidagi ko‘z qizaradi va yoshlanadi, burun bitadi, qovoq tushadi, yuz terlaydi; bemor tinch yota olmay xonada yuradi. Davolash shifokor tomonidan tayinlanadi. Migrendan farqlari haqida: migren va klaster bosh og‘rig‘i.
Gemikraniyalar
Qat’iy bir tomonlama og‘riqning kam ma’lum shakllari. Doimiy gemikraniyada boshning bir yarmi (ko‘pincha bir xil tomoni) oylab tinimsiz og‘riydi va vaqti-vaqti bilan kuchayadi, o‘sha tomonda ko‘z yoshlanishi bo‘lishi mumkin. Paroksizmal gemikraniyada esa klasterga o‘xshash, lekin qisqaroq (2–30 daqiqa) va kuniga ko‘p marta takrorlanadigan xurujlar bo‘ladi. Ularning o‘ziga xos xususiyati — shifokor tayinlaydigan ma’lum yallig‘lanishga qarshi doriga juda yaxshi javob berishi, shuning uchun aniq tashxis muhim.
Zo‘riqish bosh og‘rig‘i
Eng ko‘p tarqalgan bosh og‘rig‘i. Odatda boshni halqa kabi siqadi va ikki tomonlama bo‘ladi, ammo uzoq vaqt bir tomonga qarab ishlash, telefonni yelka bilan ushlab gaplashish yoki bir tomonda uxlash odatida o‘ng tomonda kuchliroq sezilishi mumkin. Og‘riq yengil yoki o‘rtacha, ko‘ngil aynishi bermaydi, sayr va dam olishdan keyin yengillashadi.
Ikkilamchi sabablar: og‘riq boshqa muammoning belgisi
Bo‘yin va ensa
Bo‘yin umurtqalarining yuqori qismidagi bo‘g‘imlar va mushaklar og‘riqni boshning o‘sha tomoniga uzatadi. Boshning o‘ng tomoni va bo‘yin birga og‘risa, ko‘pincha og‘riq ensadan boshlanib chakka va ko‘z ustiga “ko‘chadi”, bo‘yinni o‘ngga burish qiyinlashadi. Ensa nervining ta’sirlanishida esa boshning orqa qismida soniyalik, otuvchi og‘riq bo‘ladi va soch tarash ham noxush sezgi beradi. Ish joyi ergonomikasi, muntazam mashqlar va fizioterapiya bu yerda asosiy yordamchi.
Sinus, burun va allergiya
Yuqori jag‘ yoki peshona bo‘shlig‘ining yallig‘lanishi o‘ng ko‘z ostida yoki peshonada to‘mtoq bosim beradi, engashganda va ertalab kuchayadi; burundan quyuq ajralma, hid bilishning pasayishi va isitma bo‘ladi. Ba’zan yuqori jag‘ sinusiti kasal tishdan boshlanadi. Shu bilan birga, “sinus og‘rig‘i” deb o‘ylangan holatlarning ko‘pi migren bo‘lib chiqadi. Mavsumiy tumov va aksirish bilan kechadigan og‘riq haqida: allergiya va bosh og‘rig‘i.
Tish, jag‘ va quloq
Yuqori yoki pastki o‘ng tishlarning yallig‘lanishi, aql tishining chiqishi og‘riqni chakka va quloqqa beradi. Chakka-pastki jag‘ bo‘g‘imi buzilganda og‘riq quloq oldida, ertalab va chaynaganda kuchayadi, og‘iz to‘liq ochilmaydi. Quloq og‘rig‘i bilan kechadigan bosh og‘rig‘ida otit, oltingugurt tiqini yoki tashqi quloq yallig‘lanishi bo‘lishi mumkin. Quloq orqasidagi suyak shishib qizarsa va isitma bo‘lsa (mastoidit), quloq atrofida pufakchali toshma paydo bo‘lsa yoki yuzning shu tomoni qiyshaysa — shifokorga shu kunning o‘zida murojaat qiling.
Ko‘z
Uzoq vaqt ekranga qarash, noto‘g‘ri ko‘zoynak yoki ko‘rish nuqsonini tuzatmaslik ko‘z atrofida va peshonada kechga yaqin kuchayuvchi og‘riq beradi. O‘ng ko‘z birdan qattiq og‘risa, qizarsa, ko‘rish xiralashsa, chiroq atrofida kamalak halqalar ko‘rinsa va qusish bo‘lsa, bu o‘tkir glaukoma xuruji bo‘lishi mumkin — ko‘rishni saqlab qolish uchun soatlar hisobga kiradi, zudlik bilan ko‘z shifokori yoki 103. Ko‘z harakatida og‘riq va bir ko‘zda ko‘rish pasayishi ham shoshilinch tekshiruv talab qiladi.
Nervlar va teri
Uch shoxli nerv nevralgiyasida yonoq, lab yoki jag‘da bir necha soniyalik elektr urgandek og‘riq tish yuvish, gapirish yoki yuzga shamol tegishidan qo‘zg‘aladi; oddiy tabletkalar yordam bermaydi. O‘rab oluvchi temiratkida (herpes zoster) peshona yoki ko‘z atrofida kuydiruvchi og‘riq toshmadan bir necha kun oldin boshlanadi. Toshma ko‘zga yaqin bo‘lsa, ko‘rish uchun xavfli — virusga qarshi davolashni erta boshlash kerak.
Tomirlar va qon bosimi
50 yoshdan keyin o‘ng chakkada yangi og‘riq, chakka tomirining qattiqlashib og‘rishi, chaynaganda jag‘ charchashi gigant hujayrali arteriit belgisi bo‘lishi mumkin; u ko‘rishni to‘satdan yo‘qotishga olib kelishi sababli shifokor o‘sha kuni ko‘rishi kerak. Bo‘yin arteriyasi devorining yorilishi (diseksiya) — kam uchraydigan, lekin xavfli holat: bo‘yin yoki ensada bir tomonlama og‘riq, ko‘z qorachig‘ining torayishi va qovoq tushishi bilan kechadi, ba’zan keskin burilish, massaj yoki jarohatdan keyin boshlanadi. Bosimning keskin oshishi esa odatda butun boshni yoki ensani og‘ritadi: bosh og‘rig‘i va qon bosimi.
Boshning o‘ng tomoni og‘risa nima qilish kerak
Yuqoridagi xavfli belgilar bo‘lmasa va og‘riq avval ham bo‘lib turgan bo‘lsa:
- ish yoki ekrandan tanaffus qiling, xonani shamollating, iloji bo‘lsa yorug‘ligi kam joyda yoting;
- bir-ikki stakan suv iching, uzoq vaqt och qolgan bo‘lsangiz yengil ovqatlaning;
- lo‘qillovchi og‘riqda peshona va chakkaga sovuq, bo‘yin qotib qolganda ensaga iliq narsa qo‘ying;
- bo‘yin va yelkani sekin aylantirib, cho‘zib mashq qiling;
- kerak bo‘lsa, paratsetamol, ibuprofen yoki naproksen kabi retseptsiz og‘riq qoldiruvchini qo‘llanmaga muvofiq iching; aspirin bolalar va o‘smirlarga mumkin emas.
Triptanlar, klaster og‘rig‘i, gemikraniya va nevralgiyalar uchun dorilar faqat shifokor ko‘rsatmasi bilan ichiladi. Og‘riq qoldiruvchilarni oyiga 10–15 kundan ko‘p qabul qilish dori suiiste’moli bosh og‘rig‘ini keltirib chiqaradi. Dorilar haqida: bosh og‘rig‘iga qarshi dorilar; tabletkasiz usullar: bosh og‘rig‘ini uyda kamaytirish.
Tashxis qanday qo‘yiladi
Birinchi navbatda nevrolog yoki oilaviy shifokor ko‘radi: og‘riq qachon boshlangani, qancha davom etishi, nimadan kuchayib nimadan yengillashishi, qo‘shimcha belgilar haqida so‘raydi, nevrologik ko‘rik o‘tkazadi va qon bosimini o‘lchaydi. Shubhaga qarab ko‘z ichi bosimi, LOR ko‘rigi, tish rentgeni, qon tahlillari yoki bosh va bo‘yin MRT/KT tayinlanadi. Migren va zo‘riqish og‘rig‘ida ko‘pincha tasvirli tekshiruv kerak bo‘lmaydi. Shifokorga borishdan oldin 2–4 hafta og‘riq kundaligini yuritish tashxisni tezlashtiradi.
Xulosa
Boshning o‘ng tomoni og‘rishi ko‘pincha migren, zo‘riqish yoki bo‘yin bilan bog‘liq, kamroq — klaster og‘riq, gemikraniya, sinus, tish, quloq, ko‘z va nerv kasalliklari bilan. O‘ng tomonning o‘zi xavf belgisi emas: hal qiluvchi narsa og‘riqning xarakteri va unga qo‘shilgan belgilar. To‘satdan boshlangan eng kuchli og‘riq, zaiflik, nutq yoki ko‘rish buzilishi — darhol 103. Chap tomondagi og‘riqning o‘ziga xos misollari haqida: boshning chap tomoni og‘rishi; og‘riq ko‘ngil aynishi bilan kechsa — bosh og‘rig‘i va ko‘ngil aynishi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya.
Ko‘p beriladigan savollar
Boshning o‘ng tomoni og‘rishi nimadan bo‘ladi?
Eng ko‘p sabablari — migren, zo‘riqish bosh og‘rig‘i va bo‘yindan uzatilgan og‘riq. Kamroq hollarda klaster og‘riq, sinusit, tish yoki jag‘ bo‘g‘imi, quloq va ko‘z kasalliklari, nevralgiya sabab bo‘ladi. Og‘riqning o‘ngda bo‘lishi o‘z-o‘zidan biror aniq kasallikni bildirmaydi.
Boshning o‘ng tomoni og‘risa nima ichish kerak?
Xavfli belgilar yo‘q bo‘lsa, paratsetamol, ibuprofen yoki naproksen kabi retseptsiz dorini qo‘llanmaga ko‘ra ichish mumkin. Og‘riq har hafta qaytalansa, tabletka yordam bermasa yoki ko‘z yoshlanishi bilan kechadigan juda kuchli xurujlar bo‘lsa, shifokorga murojaat qiling — bunday hollarda maxsus davolash kerak.
O‘ng chakka va o‘ng ko‘z og‘risa bu nima?
Ko‘pincha migren yoki klaster bosh og‘rig‘i, ba’zan ko‘z charchashi. Ko‘z qizarsa, ko‘rish xiralashsa va qusish bo‘lsa, glaukoma xurujini istisno qilish uchun zudlik bilan yordam kerak. 50 yoshdan keyin chakkada yangi og‘riq arteriit belgisi bo‘lishi mumkin.
Boshning o‘ng tomoni va quloq birga og‘risa nima qilish kerak?
Bu ko‘pincha otit, jag‘ bo‘g‘imi yoki tish muammosi. Quloq bitishi, ajralma va isitma bo‘lsa — LOR shifokoriga, chaynaganda og‘riq bo‘lsa — tish shifokoriga boring. Quloq orqasida shish, toshma yoki yuz qiyshayishi bo‘lsa, shu kunning o‘zida murojaat qiling.
Boshning orqa o‘ng tomoni va bo‘yin og‘rishi xavflimi?
Ko‘pincha bu mushak taranglashuvi, bo‘yin bo‘g‘imlari yoki ensa nervi bilan bog‘liq va xavfli emas. Ammo og‘riq jarohat, keskin burilish yoki massajdan keyin to‘satdan boshlansa va qovoq tushishi, bosh aylanishi, nutq buzilishi yoki zaiflik bilan kechsa — darhol 103.







