Appenditsit — ko‘richakning chuvalchangsimon o‘simtasi (appendiks) yallig‘lanishi. Bu shoshilinch jarrohlik yordami talab qilinadigan eng ko‘p uchraydigan qorin kasalligi: odamlarning taxminan 7–8 foizi hayoti davomida appenditsitni boshidan o‘tkazadi. U har qanday yoshda bo‘lishi mumkin, lekin ko‘pincha 10 yoshdan 30 yoshgacha uchraydi.
Appenditsitni o‘z vaqtida aniqlash juda muhim: yallig‘langan appendiks yorilsa, infeksiya qorin bo‘shlig‘iga tarqalib, hayot uchun xavfli peritonitga olib keladi. Quyida appenditsit belgilari, og‘riq qayerda bo‘lishi, kimlarda belgilar g‘ayrioddiy kechishi, shifokor kelguncha nima qilish va nima qilmaslik kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Muhim: qorindagi kuchli yoki kuchayib borayotgan og‘riq, ayniqsa o‘ng tomonda, isitma va qusish bilan birga kelsa, uyda kutmang — 103 ga qo‘ng‘iroq qiling yoki darhol shifoxonaning qabul bo‘limiga boring.
Appendiks nima va nega yallig‘lanadi
Appendiks — yo‘g‘on ichakning boshlang‘ich qismi (ko‘richak)dan chiqib turgan, uzunligi odatda 5–10 sm bo‘lgan ingichka naycha. U qorinning o‘ng pastki qismida joylashadi. Appendiks immun tizimida ma’lum rol o‘ynaydi, ammo usiz ham odam to‘liq sog‘lom hayot kechiradi.
Appenditsit ko‘pincha appendiks bo‘shlig‘i berkilib qolganda boshlanadi. Bunga qotib qolgan najas bo‘lagi (kaprolit), limfa to‘qimasining kattalashishi (masalan, virusli infeksiyadan keyin), kamdan-kam hollarda parazitlar yoki o‘sma sabab bo‘ladi. Berk bo‘shliqda bakteriyalar ko‘payadi, appendiks shishadi, qon aylanishi buziladi va devori yemirilib, yorilishi mumkin. Ko‘pchilik o‘ylaganidek, urug‘ yoki pista po‘chog‘i yutish odatda appenditsit sababi bo‘lmaydi.
Appenditsit belgilari
Appenditsitda qayerda og‘riydi
Klassik holatda og‘riq ma’lum tartibda rivojlanadi:
- Boshida — kindik atrofida yoki to‘sh ostida (oshqozon sohasida) noaniq, simillab og‘rish; ko‘pchilik buni ovqat hazm bo‘lmasligi deb o‘ylaydi;
- 4–12 soatdan keyin — og‘riq qorinning o‘ng pastki qismiga ko‘chadi, aniq joyda, doimiy va kuchliroq bo‘ladi;
- Harakatda kuchayadi — yurganda, yo‘talganda, aksirganda, mashinada chuqurga tushganda og‘riq oshadi; bemor oyog‘ini qorniga tortib, qimirlamay yotishga harakat qiladi.
Boshqa belgilar
- ishtahaning yo‘qolishi — appenditsitning eng ko‘p uchraydigan belgilaridan biri;
- ko‘ngil aynishi va bir-ikki marta qusish (odatda og‘riq boshlangandan keyin);
- subfebril harorat — 37,5–38 °C atrofida;
- ich qotishi yoki aksincha, suyuq ich kelishi, gaz chiqmasligi;
- umumiy holsizlik.
Harorat 38,5–39 °C dan oshsa, og‘riq butun qoringa tarqalsa, qorin taxtadek qattiq bo‘lib qolsa — bu appendiks yorilganining belgisi bo‘lishi mumkin. Bu holatda har daqiqa muhim.
Shuni ham bilish kerakki, og‘riq to‘satdan biroz kamaysa, bu har doim ham yaxshilik alomati emas: appendiks yorilganda bosim pasayib, og‘riq qisqa vaqtga yengillashishi va keyin yanada kuchli qaytishi mumkin.
Belgilar g‘ayrioddiy kechadigan holatlar
Kitobdagidek klassik manzara bemorlarning taxminan yarmidagina kuzatiladi. Quyidagi guruhlarda appenditsit ayniqsa aldamchi bo‘ladi:
Bolalarda
Kichik bolalar og‘riq qayerdaligini aniq ayta olmaydi. Ular injiqlanadi, ovqatdan bosh tortadi, qusadi, isitmasi chiqadi, ba’zan ichi suyuq keladi — bu ichak infeksiyasiga o‘xshab ketadi. Besh yoshgacha bo‘lgan bolalarda appendiks tez yoriladi. Bola qornini ushlatmasa, yurishni istamasa yoki bukchayib yursa, shifokorga ko‘rsating.
Homiladorlikda
Appenditsit homiladorlikdagi eng ko‘p uchraydigan akusherlikka aloqador bo‘lmagan shoshilinch jarrohlik holatidir. Bachadon kattalashgani sari appendiks yuqoriga siljiydi, shuning uchun ikkinchi va uchinchi trimestrda og‘riq o‘ng tomonda, kindik darajasida yoki hatto qovurg‘a ostida bo‘lishi mumkin. Ko‘ngil aynishi va qorin og‘rig‘ini homiladorlikning odatiy holati deb o‘ylash xavfli. Homiladorlik muddatiga qarab qorin a’zolari qanday o‘zgarishini homiladorlik kalendarida kuzatishingiz mumkin. Homilador ayolda qorin og‘rig‘i bo‘lsa, kechiktirmay shifokorga murojaat qiling: tashxis odatda UTT va kerak bo‘lsa MRT yordamida, rentgen nurlarisiz qo‘yiladi.
Keksalarda
Keksa odamlarda og‘riq kuchsiz, harorat bo‘lmasligi mumkin, belgilar sekin rivojlanadi. Shu sababli ular shifoxonaga kech murojaat qiladi va yorilish ko‘proq uchraydi.
Appendiks g‘ayrioddiy joylashganda
Appendiks ko‘richak orqasida (retrotsekal) joylashsa, og‘riq belda yoki o‘ng biqinda sezilib, buyrakda toshga o‘xshab ketishi mumkin. Kichik chanoqqa tushib turgan appendiks yallig‘lansa, tez-tez siyish, ich ketishi va qorin pastidagi og‘riq kuzatiladi.
Appenditsitni nima bilan adashtirish mumkin
Qorinning o‘ng pastki qismidagi og‘riq faqat appenditsitda bo‘lmaydi. Shifokor quyidagi holatlarni ham istisno qiladi:
- Ichak infeksiyasi va gastroenterit — odatda avval qusish va ko‘p marta suyuq ich kelishi boshlanadi, og‘riq butun qorinda tarqoq bo‘ladi;
- Siydik yo‘llari infeksiyasi — siyganda achishish, tez-tez siyish; sistit belgilari haqida batafsil;
- Buyrak sanchig‘i — belda boshlanib, chotga tarqaladigan to‘lg‘oqsimon og‘riq, bemor joyida tura olmaydi;
- Ginekologik holatlar — tuxumdon kistasi yorilishi yoki buralishi, bachadon ortiqlari yallig‘lanishi, bachadondan tashqari homiladorlik;
- Bolalarda mezadenit — virusli infeksiyadan keyin ichak limfa tugunlarining yallig‘lanishi.
Bu holatlarni uyda bir-biridan ajratib bo‘lmaydi, shuning uchun kuchli qorin og‘rig‘ida tashxisni shifokorga qoldiring.
Appenditsitning oldini olish mumkinmi
Appenditsitni ishonchli oldini oladigan usul yo‘q. Tolaga boy ovqatlanish (sabzavot, meva, dukkaklilar, to‘liq donli mahsulotlar) ich qotishini kamaytiradi va ba’zi kuzatuvlarga ko‘ra xavfni biroz pasaytirishi mumkin, lekin asosiy himoya — belgilarni erta tanib, vaqtida murojaat qilish.
Shifokor ko‘rmaguncha nima qilmaslik kerak
- Og‘riq qoldiruvchi dori ichmang — ular belgilarni “yashirib”, tashxisni qiyinlashtiradi; shifokor tekshirgach, og‘riq qoldiruvchi beriladi;
- Surgi dori ichmang va ho‘qna qilmang — ichak harakatini kuchaytirib, yallig‘langan appendiksning yorilishiga sabab bo‘lishi mumkin;
- Qoringa issiq grelka qo‘ymang — issiqlik yallig‘lanishni tezlashtiradi;
- Ovqat yemang va ko‘p suyuqlik ichmang — operatsiya kerak bo‘lsa, narkoz uchun oshqozon bo‘sh bo‘lishi muhim; og‘izni chayish mumkin;
- Antibiotikni o‘zingiz boshlamang va “ertagacha o‘tib ketar” deb kutmang.
Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, agar: qorindagi og‘riq kuchli bo‘lsa yoki bir necha soat ichida kuchaysa; og‘riq o‘ng pastki qismga ko‘chgan bo‘lsa; qusish to‘xtamasa; harorat ko‘tarilsa; qorin qattiq bo‘lib, tegishga og‘risa; bola, homilador ayol yoki keksa odamda qorin og‘rig‘i kuzatilsa.
Asoratlari
- Perforatsiya (yorilish) — xavf og‘riq boshlangandan 24–48 soat o‘tgach sezilarli oshadi;
- Peritonit — qorin pardasining yallig‘lanishi; yuqori isitma, qattiq qorin, tez yurak urishi, og‘ir holat bilan kechadi;
- Appendikulyar infiltrat va abssess — appendiks atrofida yiring to‘planishi;
- Sepsis — infeksiyaning qonga tarqalishi, hayot uchun xavfli.
Appenditsit qanday aniqlanadi
Tashxisni jarroh qo‘yadi. U qorinni ushlab ko‘radi, maxsus belgilarni tekshiradi (masalan, qo‘lni bosib turib keskin olganda og‘riq kuchayishi), haroratni o‘lchaydi. Qo‘shimcha tekshiruvlar:
- Umumiy qon tahlili — leykotsitlar va neytrofillar ko‘payishi yallig‘lanishni ko‘rsatadi, lekin normal tahlil appenditsitni inkor etmaydi;
- C-reaktiv oqsil (CRO) — yallig‘lanish belgisi;
- Siydik tahlili — siydik yo‘llari infeksiyasi va buyrak toshini farqlash uchun;
- Homiladorlik testi — tug‘ish yoshidagi ayollarda;
- Qorin UTT — bolalar va homiladorlarda birinchi tanlov;
- Kompyuter tomografiya (KT) — kattalarda eng aniq usul; homiladorlarda uning o‘rniga MRT qilinadi.
Ba’zan birinchi ko‘rikda tashxis aniq bo‘lmaydi. Bunday hollarda bemor shifoxonada bir necha soat kuzatuvda qoldiriladi: jarroh qorinni qayta tekshiradi, tahlillar takrorlanadi. Bu vaqt behuda ketmaydi — belgilarning qanday o‘zgarishi tashxis uchun juda muhim. Shuning uchun shifoxonadan “hech narsa topilmadi” deb muddatidan oldin ketib qolmang, uyga javob berilgan bo‘lsa ham og‘riq kuchaysa, qayta murojaat qiling.
Appenditsitni davolash
Operatsiya — appendektomiya
Asosiy davo — yallig‘langan appendiksni olib tashlash. Bugungi kunda ko‘pincha laparoskopik usul qo‘llanadi: qorin devorida 2–3 ta kichik teshik orqali kamera va asboblar kiritiladi. Bunday operatsiyadan keyin og‘riq kamroq, chandiq kichik bo‘ladi va bemor tezroq tiklanadi. Ba’zi hollarda, masalan, keng peritonitda, ochiq operatsiya kerak bo‘ladi. Operatsiyadan oldin va kerak bo‘lsa keyin ham antibiotiklar beriladi.
Faqat antibiotik bilan davolash
So‘nggi yillarda xalqaro tadqiqotlar asoratsiz appenditsitni (yorilish, abssess, kaprolit bo‘lmaganda) ba’zi bemorlarda avval antibiotiklar bilan davolash mumkinligini ko‘rsatdi. Biroq bunday bemorlarning taxminan har uchtasidan bittasiga keyingi yillarda baribir operatsiya kerak bo‘ladi. Bu usulni faqat jarroh, KT natijasi va bemor holatini baholab tanlaydi. Uyda o‘zingiz antibiotik ichib appenditsitni davolashga urinish qat’iyan mumkin emas.
Operatsiyadan keyingi tiklanish
- asoratsiz laparoskopik operatsiyadan keyin ko‘pincha 1–2 kunda uyga javob beriladi; peritonitda shifoxonada bir necha kun qolish kerak bo‘ladi;
- birinchi kundan boshlab yurish tavsiya etiladi — bu ichak faoliyati tiklanishiga va tromb oldini olishga yordam beradi;
- yengil ovqatdan boshlab, asta-sekin odatiy ovqatlanishga o‘tiladi;
- odatiy ishlarga 1–2 haftada, og‘ir yuk ko‘tarish va sportga jarroh aytgan muddatdan keyin (ko‘pincha 2–4 hafta) qaytiladi;
- chok qizarsa, yiring chiqsa, harorat ko‘tarilsa yoki qorin og‘rig‘i kuchaysa, darhol shifokorga murojaat qiling.
Appendiksi olib tashlangan odam to‘liq sog‘lom hayot kechiradi, maxsus parhez umrbod talab etilmaydi.
Xulosa
Appenditsit ko‘pincha kindik atrofidagi og‘riq bilan boshlanib, bir necha soat ichida qorinning o‘ng pastki qismiga ko‘chadi, ishtaha yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi va engil isitma bilan kechadi. Bolalar, homiladorlar va keksalarda belgilar aldamchi bo‘ladi. Shifokor ko‘rmaguncha og‘riq qoldiruvchi, surgi, issiq grelka va ovqatdan saqlaning, kuchli qorin og‘rig‘ida 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. O‘z vaqtida qilingan laparoskopik operatsiya xavfsiz va tez tiklanishni ta’minlaydi.
Ko‘p beriladigan savollar
Appenditsit belgilari qanday?
Kindik atrofidan boshlanib o‘ng pastki qismga ko‘chadigan og‘riq, ishtaha yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi, qusish va 37,5–38 °C harorat. Og‘riq yurganda va yo‘talganda kuchayadi.
Appenditsit qaysi tomonda og‘riydi?
Odatda qorinning o‘ng pastki qismida. Lekin boshida og‘riq kindik atrofida bo‘ladi, homiladorlarda esa yuqoriroqda, appendiks orqada joylashganda — belda sezilishi mumkin.
Appenditsitda og‘riq qoldiruvchi ichsa bo‘ladimi?
Shifokor ko‘rmaguncha yo‘q: dori belgilarni yashirib, tashxisni kechiktiradi. Surgi, issiq grelka va ovqatdan ham saqlaning.
Appenditsitni operatsiyasiz davolash mumkinmi?
Ayrim asoratsiz holatlarda jarroh antibiotik bilan davolashni tanlashi mumkin, ammo bu faqat shifoxonada, tekshiruvdan keyin hal qilinadi. Ko‘pchilikka operatsiya kerak bo‘ladi.
Appenditsit operatsiyasidan keyin qancha vaqtda tiklaniladi?
Laparoskopik operatsiyadan keyin 1–2 kunda uyga chiqiladi, odatiy ishlarga 1–2 haftada qaytiladi. Og‘ir jismoniy yuklamani jarroh ruxsat bergandan keyin boshlang.







