Farzandning peshonasi qizib, ko‘zlari yiltirab, injiqlashib qolsa, har qanday ota-ona xavotirga tushadi. Ko‘pincha birinchi istak — haroratni darhol tushirish. Lekin isitma kasallikning o‘zi emas, balki organizmning infeksiyaga qarshi kurashayotganini ko‘rsatuvchi himoya javobi. Ko‘p hollarda u bir necha kunda o‘tib ketadi va uyda xavfsiz parvarish qilish mumkin.
Shu bilan birga, ba’zi holatlarda isitma jiddiy kasallik belgisi bo‘lishi mumkin. Quyida bolada isitma sabablari, qaysi harorat haqiqatan isitma hisoblanishi, bolada isitma tushirishning xavfsiz usullari, qanday dorilar va “xalq usullari” mumkin emasligi hamda qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerakligi haqida so‘z boradi. Maqola ma’rifiy xarakterda, davolashni pediatr belgilaydi.
Qanday harorat isitma hisoblanadi
Bolalarning normal tana harorati kun davomida o‘zgarib turadi: ertalab pastroq, kechqurun, ovqatdan, yig‘idan, faol o‘yindan yoki issiq kiyintirilgandan keyin yuqoriroq bo‘ladi. Isitma chegarasi termometr qayerda o‘lchanishiga bog‘liq:
- qo‘ltiq ostida — 37,5 °C va undan yuqori;
- og‘izda (katta bolalarda) — taxminan 37,8 °C va undan yuqori;
- to‘g‘ri ichakda (chaqaloqlarda eng aniq usul) — 38,0 °C va undan yuqori;
- quloq va peshona (infraqizil) termometrlari — qulay, lekin natija ko‘proq farq qiladi; shubhali ko‘rsatkichni qo‘ltiq ostida qayta o‘lchab tekshiring.
Haroratni qanday to‘g‘ri o‘lchash
Simobli termometr sinsa, simob bug‘i zaharli, shuning uchun bolalar uchun elektron termometr afzal. Qo‘ltiq ostini quruq artib, termometr uchini qo‘ltiq chuqurchasiga qo‘ying va bolaning qo‘lini tanaga bosib turing — signal chalinguncha yoki yo‘riqnomada ko‘rsatilgan vaqtgacha. Haroratni bola tinch holatda, issiq vannadan, yig‘idan yoki faol o‘yindan keyin 15–20 daqiqa o‘tgach o‘lchang. Doim bir xil usulda o‘lchash ko‘rsatkichlarni solishtirishni osonlashtiradi. Qo‘l bilan peshonani ushlab ko‘rish faqat taxminiy natija beradi. Isitma bo‘lsa, haroratni har 10 daqiqada emas, ahvol o‘zgarganda yoki dori ta’sirini tekshirish uchun o‘lchash yetarli.
Bolada 37 isitma — bu kasallikmi?
Yo‘q. 37–37,5 °C qo‘ltiq ostida o‘lchanganda isitma hisoblanmaydi — bu ko‘pincha normal ko‘rsatkich, ayniqsa kechqurun, uyqudan keyin, emizishdan yoki o‘yindan so‘ng. Bunday haroratni tushirish kerak emas. Agar bola o‘ynayotgan, ovqatlanayotgan bo‘lsa, kuzatish yetarli. Faqat 37–37,5 °C uzoq haftalar davomida saqlanib, ozish, terlash, holsizlik bilan birga kelsa, pediatrga ko‘rsatish kerak.
Bolada isitma sabablari
- Virusli infeksiyalar — eng ko‘p uchraydigan sabab: shamollash (ORVI), gripp, adenovirus, ichak viruslari;
- Ichak infeksiyalari — qusish va ich ketishi bilan, masalan rotavirus infeksiyasi; bunda suvsizlanish xavfi ayniqsa yuqori;
- Bakterial infeksiyalar — quloq yallig‘lanishi (otit), angina, pnevmoniya, siydik yo‘llari infeksiyasi. Kichik bolada aniq sababsiz isitma bo‘lsa, shifokor ko‘pincha siydik tahlilini tavsiya qiladi;
- Bolalar infeksiyalari — suvchechak, qizamiq, skarlatina va boshqalar;
- Emlashdan keyingi reaksiya — odatda 1–2 kun davom etadi va o‘zi o‘tib ketadi;
- Qizib ketish — haddan tashqari o‘rash, issiq xona, quyosh ostida qolish, ayniqsa chaqaloqlarda.
Tish chiqishi isitma beradimi?
Bu keng tarqalgan afsona. Tish chiqishi so‘lak oqishi, injiqlik va haroratning biroz (37,5 °C atrofida) ko‘tarilishi bilan kechishi mumkin, lekin 38 °C va undan yuqori isitmani tish chiqishiga yo‘ymang. Bunday isitmaning boshqa sababi — ko‘pincha infeksiya — bo‘ladi va uni o‘tkazib yubormaslik kerak.
Bolada isitma chiqsa: avval holatni baholang
Termometrdagi raqamdan ko‘ra bolaning umumiy holati muhimroq. 39 °C da o‘ynab, suv ichib yurgan bola 38 °C da uyquchan, befarq yotgan boladan ko‘ra kamroq xavotir uyg‘otadi. Quyidagilarga e’tibor bering:
- bola harorat tushgach o‘ynaydimi, atrofga qiziqadimi;
- suyuqlik ichayaptimi, odatdagidek siyayaptimi;
- nafas olishi tinchmi yoki tez, qiyinmi;
- terisida toshma bormi;
- bolaning yoshi — 3 oygacha bo‘lgan chaqaloqqa alohida qoida amal qiladi.
3 oygacha chaqaloqda isitma — darhol shifokorga
3 oylikkacha bo‘lgan chaqaloqda 38 °C va undan yuqori har qanday harorat — hatto u o‘zini yaxshi his qilayotgandek ko‘rinsa ham — zudlik bilan shifokor ko‘rigini talab qiladi. Bu yoshda jiddiy bakterial infeksiyalar belgilarsiz boshlanishi mumkin. Shifokor ko‘rigidan oldin chaqaloqqa o‘zicha dori bermang. 3–6 oylik bolada 39 °C va undan yuqori harorat ham shifokorga murojaat qilish uchun asos.
Qachon isitmani tushirish kerak
Zamonaviy tavsiyalarga ko‘ra, isitmani muayyan raqamga yetgani uchun emas, bola o‘zini yomon his qilgani uchun tushiriladi: injiq, og‘riq sezayapti, uxlay olmayapti, suv ichishdan bosh tortayapti. Ko‘pchilik ota-onalar 38,5 °C ni chegara deb biladi — bu taxminiy mo‘ljal, lekin bola yaxshi his qilsa, 38,5 °C dan biroz baland haroratni ham albatta tushirish shart emas, juda yomon his qilsa esa pastroq haroratda ham yordam berish mumkin.
Muhim: isitma tushiruvchi dorilar febril tutqanoqning oldini olmaydi — shu sababli tutqanoq bo‘lgan bolada ham dorilar faqat bolaning ahvolini yengillashtirish uchun beriladi. Surunkali kasalligi bor bolalar uchun pediatr alohida reja berishi mumkin.
Bolada isitma tushirish: xavfsiz usullar
Ko‘p suyuqlik
Isitmada bola teri va nafas orqali ko‘p suyuqlik yo‘qotadi. Suv, kompot, suyultirilgan sharbat, iliq choyni oz-ozdan, lekin tez-tez bering. Emadigan chaqaloqni talabiga ko‘ra tez-tez emizing. Qusish yoki ich ketishi bo‘lsa, dorixonadagi og‘iz orqali regidratatsiya eritmalari foydali.
Kiyim va xona
Bolani o‘ramang: bir qavat yengil paxta kiyim va yupqa choyshab yetarli. Xona harorati taxminan 20–22 °C, havo toza bo‘lsin. Bola qaltirayotganda qo‘l-oyoqlari sovuq bo‘ladi — bunda biroz yopish mumkin, qaltirash o‘tgach ortiqcha kiyimni oling.
Dorilar: paratsetamol yoki ibuprofen
Bolalarda isitma tushirish uchun tavsiya etiladigan ikki asosiy dori — paratsetamol va ibuprofen (bolalar uchun sirop, suspenziya yoki shamcha shaklida). Asosiy qoidalar:
- dozani bolaning yoshi emas, vazni bo‘yicha, qadoqdagi yo‘riqnomaga yoki pediatr ko‘rsatmasiga ko‘ra hisoblang; qoshiq bilan emas, qadoqdagi o‘lchov shprisi bilan bering;
- dozalar orasidagi minimal oraliq va kunlik maksimal miqdorga qat’iy amal qiling;
- kattalar tabletkasini bo‘lib bermang;
- ibuprofen odatda 3 oylikdan katta bolalarga beriladi; bola kuchli suvsizlangan bo‘lsa (ko‘p qusish, ich ketishi, siymaslik) va suvchechakda ibuprofendan saqlaning;
- ikki dorini muntazam navbatma-navbat berish tavsiya etilmaydi; birinchi dori yordam bermasa, nima qilishni pediatr bilan kelishing;
- dori ta’siri 30–60 daqiqada boshlanadi va harorat odatda 1–1,5 °C ga tushadi — normal raqamga tushmasligi xavotirli belgi emas.
Nimalar mumkin emas
- Aspirin (atsetilsalitsil kislota) — bolalar va o‘smirlarga berilmaydi: virusli infeksiya fonida jigar va miyani zararlovchi Reye sindromi xavfi bor;
- Analgin (metamizol), shu jumladan “litik aralashma” tarkibida — bolalarda isitma tushirish uchun ishlatilmaydi: qon hujayralari keskin kamayishi (agranulotsitoz) va bosim tushishi xavfi bor. Nimesulid ham bolalarga tavsiya etilmaydi;
- aroq, spirt yoki sirka bilan artish — teri orqali so‘rilib zaharlanishga olib kelishi mumkin, teri tomirlari torayib, issiqlik chiqishi aksincha yomonlashadi;
- muzli suv, sovuq vanna, muz qo‘yish — bola qaltiraydi, organizm yana issiqlik ishlab chiqaradi;
- iliq suv bilan artish ham isitma tushirishning asosiy usuli sifatida tavsiya etilmaydi — samarasi qisqa va bolaga noqulaylik tug‘diradi;
- bolani adyolga o‘rab “terlatish” — haroratni yanada oshiradi, ayniqsa chaqaloqlarda xavfli;
- antibiotikni o‘zicha boshlash — isitma ko‘pincha virusli bo‘ladi, antibiotik unga ta’sir qilmaydi.
Isitma tushib ketsa: harorat normadan pasaysa
Isitma tushiruvchi doridan yoki isitma o‘zi pasayganidan keyin bola qattiq terlashi va harorat vaqtincha 35,5–36 °C gacha tushishi mumkin. Agar bola tetik, terisi pushti, iliq ichimlik ichsa — bu odatda xavfli emas: terini quruq artib, kiyimni almashtiring va kuzating. Ammo harorat 35,5 °C dan past bo‘lsa yoki bola rangi oqarib, sovqotib, holsiz va uyquchan bo‘lib qolsa — shifokorga murojaat qiling, chaqaloqda esa zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Yana bir muhim jihat: harorat tushgani hali sog‘ayish degani emas. Agar dori ta’sirida harorat pasaysa ham bola befarq, uyquchan bo‘lib qolaversa, bu jiddiy kasallik belgisi bo‘lishi mumkin.
Febril tutqanoq: nima qilish kerak
Febril tutqanoq — 6 oylikdan 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarda isitma fonida yuzaga keladigan tutqanoq. U ota-onalarni juda qo‘rqitadi, lekin ko‘p hollarda bir necha daqiqada o‘tib ketadi va miyaga zarar yetkazmaydi. Tutqanoq paytida:
- xotirjam bo‘ling, vaqtni belgilang;
- bolani yumshoq tekis joyga yonboshlatib yotqizing, boshi ostiga yumshoq narsa qo‘ying, atrofdagi qattiq va o‘tkir buyumlarni oling;
- og‘ziga hech narsa — qoshiq, barmoq, dori — solmang, tishlarini ochishga urinmang;
- bolani ushlab qolishga, silkitishga, suvga solishga urinmang;
- tutqanoq tugagach, bola uyquchan bo‘ladi — uni yonboshida qoldirib, nafasini kuzating.
103 ga qo‘ng‘iroq qiling, agar: bu birinchi tutqanoq bo‘lsa, u 5 daqiqadan ko‘p davom etsa, bir kunda takrorlansa, tutqanoqdan keyin bola uzoq vaqt o‘ziga kelmasa yoki nafas olishi qiyinlashsa. Har qanday birinchi tutqanoqdan keyin bolani shifokor ko‘rishi shart.
Xulosa
Bolada isitma ko‘pincha virusli infeksiya belgisi bo‘lib, bir necha kunda o‘tadi. Qo‘ltiq ostida 37–37,5 °C isitma emas. Haroratni raqam uchun emas, bola o‘zini yomon his qilganda tushiring: ko‘p suyuqlik, yengil kiyim va vazniga mos dozada paratsetamol yoki ibuprofen. Aspirin, analgin, aroq va sirka bilan artish mumkin emas. 3 oygacha chaqaloqda har qanday isitma, stakan bosilganda yo‘qolmaydigan toshma, holsizlik, nafas qisishi, suvsizlanish va tutqanoq — 103 ga qo‘ng‘iroq qilish uchun asos.
Qish mavsumi uchun foydali: febril tutqanoq, bolalarda yo‘tal.
Mavzuga yaqin maqolalar: kattalarda yuqori harorat.
Maqolada tilga olingan dorilar: Analgin tabletka, Ibuprofen suspenziya, Nimesil suspenziya.
Mavzuga oid dorilar haqida: Ibufen suspenziya, Ibufen D suspenziya. Dorini faqat shifokor tavsiyasi bilan qabul qiling.
Ko‘p beriladigan savollar
Bolada isitma sabablari qanday?
Ko‘pincha virusli infeksiyalar — ORVI, gripp, ichak viruslari. Kamroq — otit, angina, pnevmoniya, siydik yo‘llari infeksiyasi, emlashdan keyingi reaksiya yoki qizib ketish. 38 °C dan yuqori isitmani tish chiqishiga yo‘ymaslik kerak.
Bolada isitma chiqsa nima qilish kerak?
Haroratni to‘g‘ri o‘lchang, bolaning umumiy holatini baholang, ko‘p suyuqlik bering, ortiqcha kiyimni oling. Bola o‘zini yomon his qilsa, vazniga mos paratsetamol yoki ibuprofen bering. 3 oygacha chaqaloq yoki xavfli belgilar bo‘lsa — darhol shifokorga yoki 103 ga.
Bolada isitmani qanday tushirish mumkin?
Xavfsiz usullar — paratsetamol yoki ibuprofen (vazniga qarab, yo‘riqnoma bo‘yicha), ko‘p suyuqlik, yengil kiyim va salqin xona. Aroq, sirka bilan artish, muzli suv, aspirin va analgin mumkin emas.
Bolada 37 isitma bo‘lsa xavotirlanish kerakmi?
Odatda yo‘q: qo‘ltiq ostida 37–37,5 °C — normal ko‘rsatkich, uni tushirish kerak emas. Bola o‘ynab, ovqatlanib yursa, kuzatish yetarli. Uzoq haftalar saqlanib, ozish yoki holsizlik bilan kelsa, pediatrga ko‘rsating.
Isitma tushib ketsa va harorat 35,5–36 °C bo‘lsa nima qilish kerak?
Isitma pasaygach terlash va vaqtincha past harorat ko‘pincha normal. Bolani quruq artib, kiyimini almashtiring, iliq ichimlik bering. Harorat 35,5 °C dan past bo‘lsa yoki bola oqarib, holsiz bo‘lib qolsa, shifokorga murojaat qiling.







