Bola kechasi tez-tez uyg‘onib, orqa chiqaruv teshigi atrofini qashisa, injiq bo‘lib, qorni og‘riyotganini aytsa, ko‘pchilik ota-onalar birinchi navbatda gijja haqida o‘ylaydi. Haqiqatan ham, bolalarda gelmintoz — parazit chuvalchanglar keltirib chiqaradigan kasalliklar — juda keng tarqalgan, ayniqsa bog‘cha va boshlang‘ich sinf yoshida. Bu ota-onaning aybi yoki «iflos uy» belgisi emas: gijja tuxumlari juda mayda, chidamli va bolalar jamoasida oson tarqaladi.
Shu bilan birga gijja haqida afsonalar ham ko‘p: «tish g‘ijirlatsa — demak gijja», «yiliga ikki marta butun oila profilaktika uchun dori ichishi kerak», «sarimsoq va qovoq urug‘i tozalaydi». Quyida bolalarda eng ko‘p uchraydigan gijjalar — birinchi navbatda ostritsa — qanday yuqishi, qanday tanib olinishi, qaysi tahlillar haqiqatan kerakligi va zamonaviy tavsiyalarga ko‘ra qanday davolanishi haqida batafsil to‘xtalamiz.
Gelmintoz nima va bolalarda qaysi turlari uchraydi
Gelmintlar — inson organizmida, ko‘pincha ichakda yashaydigan parazit chuvalchanglar. Ular tuxum yoki lichinka holida asosan og‘iz orqali yuqadi: iflos qo‘l, yuvilmagan sabzavot va ko‘katlar, tuproq, qum, ba’zan hayvonlar orqali. Bolalarda eng ko‘p uchraydiganlari:
- ostritsa (enterobioz) — eng keng tarqalgan, odamdan odamga oson yuqadi;
- askarida (askaridoz) — tuproq va yuvilmagan mahsulotlar orqali;
- karlik gijja (gimenolepidoz) — mayda tasmasimon chuvalchang, odamdan odamga yuqishi mumkin;
- toksokara — it va mushuk gijjasi, odam ichagida yashamaydi, lichinkalari to‘qimalarda aylanadi;
- exinokokk — itlardan yuqadi va jigar yoki o‘pkada kista hosil qiladi.
Lyambliya ham ko‘pincha «gijja» deb ataladi, lekin aslida u chuvalchang emas, bir hujayrali parazit — u haqida alohida lyambliya maqolamizda yozganmiz.
Ostritsa — bolalarda eng ko‘p uchraydigan gijja
Ostritsa — uzunligi 0,5–1 sm bo‘lgan, oq ipga o‘xshash mayda chuvalchang. U yo‘g‘on ichakda yashaydi. Eng muhim xususiyati: urg‘ochi ostritsa kechasi, bola uxlayotganda, ichakdan chiqib, anus atrofidagi teriga minglab tuxum qo‘yadi. Bu kuchli qichishishga sabab bo‘ladi. Bola qashiydi, tuxumlar tirnoq ostiga va barmoqlarga yopishadi, keyin og‘izga, o‘yinchoqlar, choyshab, eshik tutqichlariga o‘tadi.
Ostritsa qanday yuqadi
- o‘z-o‘zini qayta yuqtirish — qashigan bola barmoqlarini og‘ziga solib, tuxumlarni yana yutadi; shu sababli ostritsa oylab «aylanib» yuradi;
- oila a’zolariga — umumiy sochiq, choyshab, ichki kiyim, qo‘l orqali;
- bog‘cha va maktabda — o‘yinchoqlar, partalar, hojatxona orqali;
- tuxumlar xona haroratida buyumlar va kiyimda 2–3 haftagacha yuqumli bo‘lib qoladi; choyshabni silkitganda havoga ko‘tarilib, yutilishi ham mumkin.
Ostritsa uy hayvonlaridan yuqmaydi — bu faqat odam paraziti. Itni yoki mushukni bu sabab bilan uydan chiqarish shart emas.
Ostritsa belgilari
- kechasi anus atrofida qichishish — eng xarakterli belgi;
- bezovta uyqu, tunda uyg‘onish, kunduzi injiqlik va holsizlik;
- anus atrofida qashilgan izlar, qizarish, ba’zan teriga bakterial infeksiya qo‘shilishi;
- qizlarda — qin sohasida qichishish va qizarish (ostritsa u yerga o‘tishi mumkin), ba’zan siydik yo‘llarida bezovtalik;
- ba’zan — najasda yoki ertalab anus atrofida ko‘rinadigan oq «ipchalar».
Ko‘p bolalarda ostritsa umuman belgi bermaydi. Tish g‘ijirlatish, so‘lak oqishi, burun qichishi esa ostritsaga xos belgi emas — bu haqda quyida, afsonalar bo‘limida.
Skotch-test: ostritsani qanday aniqlash
Ostritsa tuxumlari najasga deyarli tushmaydi, shuning uchun oddiy najas tahlili ko‘pincha «toza» chiqadi. Asosiy usul — skotch-test (perianal qirma):
- ertalab, bola uyg‘ongan zahoti, yuvintirish va hojatxonadan oldin o‘tkaziladi;
- shaffof yopishqoq lenta anus atrofidagi teriga bosiladi, keyin oyna (shisha plastinka) ustiga yopishtirilib laboratoriyaga topshiriladi; ko‘p poliklinikalar va laboratoriyalar tayyor to‘plam beradi;
- bir martalik test ostritsani o‘tkazib yuborishi mumkin, shuning uchun uni ketma-ket 3 kun takrorlash tavsiya etiladi;
- kechasi, bola uxlab qolgandan 1–2 soat keyin, fonar bilan anus atrofiga qarab, chuvalchangning o‘zini ko‘rish ham mumkin.
Ostritsa davolash
Ostritsa yaxshi davolanadi, lekin muvaffaqiyat dori va gigienaning birgalikda qo‘llanishiga bog‘liq. Asosiy tamoyillar:
- dori shifokor tavsiyasi bilan — gijjaga qarshi vositalar bolaning yoshi va vazniga qarab tanlanadi; 2 yoshgacha bo‘lgan bolalar, homilador va emizikli ayollar uchun alohida qaror kerak;
- butun oilani bir vaqtda davolash — ostritsa topilganda, odatda bola bilan birga yashaydigan barcha oila a’zolari bir kunda davolanadi, chunki ular ham tuxum tashuvchi bo‘lishi mumkin;
- 2 haftadan keyin takrorlash — dori katta chuvalchanglarni yo‘qotadi, lekin tuxumlarga ta’sir qilmaydi; yangi chiqqan chuvalchanglarni yo‘qotish uchun kurs odatda 2 haftadan keyin takrorlanadi;
- davolanish davomida va undan keyin 2–6 hafta qat’iy gigiena — busiz qayta yuqish deyarli muqarrar.
Ostritsada gigiena: amaliy ro‘yxat
- bolaning tirnoqlarini kalta qilib oling, tirnoq tishlash va barmoq so‘rishdan qaytaring;
- har kuni ertalab yuvintiring yoki dushda cho‘miltiring — tunda qo‘yilgan tuxumlar yuviladi;
- ichki kiyimni har kuni almashtiring, tunda zich, yopiq ichki kiyim yoki pijama kiydiring;
- choyshab, ichki kiyim va sochiqlarni issiq suvda (60 °C va undan yuqori) yuving, dazmollang; choyshabni silkitmang;
- hojatxonadan keyin va ovqatdan oldin sovun bilan qo‘l yuvish — butun oila uchun;
- har kimning shaxsiy sochig‘i bo‘lsin;
- o‘yinchoqlar, eshik tutqichlari, hojatxona va vannani nam latta bilan arting, changni namlab tozalang.
Askarida (askaridoz)
Askarida — uzunligi 15–35 sm gacha bo‘lgan yirik chuvalchang. Uning tuxumlari najas bilan tuproqqa tushadi va u yerda bir necha hafta «yetiladi», shundan keyingina yuqumli bo‘ladi. Shu sababli askarida odamdan odamga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuqmaydi: bola uni tuproq, qum, yuvilmagan sabzavot, ko‘kat va meva orqali yutadi.
- dastlabki haftalarda lichinkalar o‘pka orqali o‘tadi — quruq yo‘tal, ba’zan toshma va qonda eozinofillar ko‘payishi;
- keyinroq — kindik atrofida og‘riq, ko‘ngil aynishi, ishtaha pasayishi, ba’zan vazn yo‘qotish;
- chuvalchanglar ko‘p bo‘lsa, kamdan-kam hollarda ichak tutilishi yoki o‘t yo‘llarining bekilishi;
- tashxis — najasni tuxumga tekshirish; ba’zan chuvalchang najas yoki qusuq bilan chiqadi.
Lyambliya, toksokara va exinokokk — qisqacha
Lyambliya
Lyambliya — ichakdagi bir hujayrali parazit. U ifloslangan suv va qo‘l orqali yuqadi va suyuq, ko‘pikli, yog‘li najas, qorin dam bo‘lishi, ko‘ngil aynishi bilan kechadi. Uzoq davom etsa, bolaning vazni oshmay qolishi mumkin. Tashxis — najasda lyambliya antigeni yoki PZR tahlili. Bola ichi uzoq vaqt buzilib tursa, bolalarda ich ketishi haqidagi maqola ham foydali bo‘ladi.
Toksokara
Toksokara — it va mushuklar gijjasi. Bola tuxumlarni qum, tuproq yoki emlanmagan, gijjasi tushirilmagan kuchukcha juni orqali yutadi. Odamda chuvalchang ichakda yashamaydi, lichinkalar jigar, o‘pka, ba’zan ko‘zga boradi. Belgilar: uzoq davom etuvchi yo‘tal, isitma, jigar kattalashishi, toshma, kamdan-kam — bir ko‘zda ko‘rishning pasayishi. Najas tahlilida topilmaydi; tashxis qondagi eozinofillar va maxsus antitanalar (ELISA) asosida shifokor tomonidan qo‘yiladi.
Exinokokk
Exinokokk Markaziy Osiyoda, ayniqsa qo‘ychilik rivojlangan hududlarda uchraydi. Odam tuxumlarni it bilan yaqin muloqot, iflos qo‘l, yuvilmagan ko‘kat va meva orqali yutadi. Jigar yoki o‘pkada yillar davomida asta-sekin kattalashadigan kista hosil bo‘ladi va u uzoq vaqt belgi bermaydi. Tashxis — ultratovush, kompyuter tomografiyasi va qon tahlili; davolash jarrohlik yoki maxsus muolajalar va dori bilan, faqat mutaxassis tomonidan olib boriladi.
Bolalarda gijja belgilari: nimaga e’tibor berish kerak
Gijjaning ko‘p belgilari noaniq va boshqa kasalliklarda ham uchraydi. Quyidagilar tahlil topshirishga asos bo‘ladi:
- tunda anus atrofida qichishish va bezovta uyqu;
- najasda yoki ichki kiyimda chuvalchang ko‘rinishi;
- takrorlanuvchi qorin og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, ishtaha pasayishi;
- uzoq davom etuvchi ich ketishi yoki noturg‘un najas;
- bola vazn olmayapti, rangi oqargan, tez charchaydi — kamqonlik bo‘lishi mumkin;
- qon tahlilida sababsiz eozinofillar ko‘payishi;
- qizlarda takrorlanuvchi tashqi jinsiy a’zolar qichishi.
Qanday tahlillar kerak va qachon
- ostritsaga — skotch-test, ketma-ket 3 ertalab;
- askarida va boshqa ichak gijjalariga — najasni tuxumga tekshirish, yaxshisi turli kunlarda 2–3 marta;
- lyambliyaga — najasda antigen yoki PZR;
- toksokara va exinokokkga — qon zardobida antitanalar, exinokokkda ultratovush;
- umumiy qon tahlili — eozinofillar va gemoglobin uchun.
Qon tahlilida «barcha parazitlarga antitanalar» to‘plamini belgilarsiz topshirish, «bioresonans», «vegetativ rezonans» kabi apparat «diagnostikalari» ishonchli emas: ular ko‘pincha yo‘q gijjani «topadi» va keraksiz davolanishga olib keladi.
Gijja haqidagi afsonalar
- «Butun oila yiliga 1–2 marta profilaktika uchun dori ichishi kerak». JSST ommaviy profilaktik davolashni faqat tuproq orqali yuqadigan gijjalar juda keng tarqalgan hududlarda maktab dasturlari doirasida tavsiya etadi. Oddiy oilada esa davolash tahlil yoki aniq belgilar (masalan, ko‘ringan chuvalchang) asosida, shifokor maslahati bilan o‘tkaziladi. Istisno — ostritsa: u bitta bolada topilsa, butun oila bir vaqtda davolanadi.
- «Sarimsoq, qovoq urug‘i, achchiq shuvoq gijjani haydaydi». Bu vositalarning bolalarda samarasi isbotlanmagan. Sarimsoqli huqna esa ichak shilliq qavatini kuydirishi mumkin, shuvoq damlamasi esa kichik bolalarga zaharli ta’sir qiladi.
- «Tish g‘ijirlatish — gijja belgisi». Tunda tish g‘ijirlatish (bruksizm) bolalarda tez-tez uchraydi va gijja bilan bog‘liqligi isbotlanmagan.
- «Najas tahlili toza — demak ostritsa yo‘q». Ostritsa uchun najas tahlili deyarli ma’lumot bermaydi, skotch-test kerak.
- «Gijja allergiya va atopik dermatitning asosiy sababi». Ko‘pchilik bolalarda allergiyaning sababi boshqa; ichak gijjasini davolash odatda ekzemani o‘tkazib yubormaydi.
- «Bir marta dori ichildi — tamom». Ostritsada takroriy kurs va gigienasiz qayta yuqish juda tez-tez bo‘ladi.
Gijjaning oldini olish
- hojatxonadan keyin, ko‘chadan kelganda va ovqatdan oldin sovun bilan qo‘l yuvish — eng muhim chora;
- sabzavot, meva va ko‘katlarni oqar suvda yaxshilab yuvish, kichik bolalar uchun qaynoq suvdan o‘tkazish;
- faqat qaynatilgan yoki tozalangan suv ichish;
- go‘sht va baliqni yaxshi pishirish;
- uy hayvonlarini veterinar tavsiyasi bilan muntazam gijjadan tozalash, itga xom ichki a’zolarni bermaslik;
- qum va tuproqda o‘ynagandan keyin qo‘l yuvish, tirnoqlarni kalta saqlash.
Xulosa
Bolalarda gijja — keng tarqalgan va yaxshi davolanadigan muammo. Eng ko‘p uchraydigani — ostritsa: uning asosiy belgisi tunda anus atrofidagi qichishish, tashxisi — ertalabki skotch-test, davolashi esa butun oilani bir vaqtda davolash, 2 haftadan keyin takrorlash va qat’iy gigiena. Askarida, lyambliya, toksokara va exinokokk boshqacha yuqadi va boshqacha tekshiriladi. Dorini tahlilsiz «har ehtimolga qarshi» ichmang, xalq vositalariga ishonib vaqt yo‘qotmang va shubhada pediatrga murojaat qiling.
Mavzuga yaqin maqolalar: exinokokkoz.
Ko‘p beriladigan savollar
Ostritsa gijja qanday belgilar beradi?
Eng xarakterli belgi — kechasi anus atrofida qichishish, bezovta uyqu va injiqlik. Qizlarda tashqi jinsiy a’zolar qichishi mumkin. Ba’zan najasda yoki ertalab anus atrofida mayda oq ipga o‘xshash chuvalchanglar ko‘rinadi.
Ostritsa davolash qanday olib boriladi?
Shifokor bolaning yoshi va vazniga mos gijjaga qarshi dori tanlaydi. Odatda birga yashaydigan butun oila bir vaqtda davolanadi va kurs 2 haftadan keyin takrorlanadi. Shu bilan birga tirnoqni kalta olish, har kuni ichki kiyim almashtirish va choyshabni issiq suvda yuvish shart.
Bolalarda gijjani qanday aniqlash mumkin?
Ostritsa uchun — ertalab, yuvintirishdan oldin ketma-ket 3 kun skotch-test. Askarida va boshqa ichak gijjalari uchun — najas tahlili 2–3 marta. Toksokara va exinokokk qon tahlili va ultratovush bilan aniqlanadi.
Butun oila profilaktika uchun gijja dorisi ichishi kerakmi?
Tahlilsiz «har ehtimolga qarshi» dori ichish tavsiya etilmaydi. Istisno — ostritsa: u oilada bitta bolada topilsa, barcha oila a’zolari bir vaqtda davolanadi.
Sarimsoq yoki qovoq urug‘i gijjaga yordam beradimi?
Ularning samarasi isbotlanmagan. Sarimsoqli huqna ichakni shikastlashi mumkin. Isbotlangan yo‘l — to‘g‘ri tashxis, shifokor tavsiya etgan dori va gigiena.







