«Bolam nega ismini aytsam qaramaydi?», «Ikki yoshga to‘ldi, lekin hali gapirmaydi», «O‘yinchoqlarini doim bir qatorga terib chiqadi» — bunday savollar bilan ko‘p ota-onalar shifokorga murojaat qilishadi. Ba’zan bularning ortida shunchaki individual rivojlanish sur’ati, ba’zan esa autizm turadi. Autizmni qanchalik erta payqasak, bolaga yordam shunchalik samarali bo‘ladi.
Ushbu maqolada autizm nima, uning ilk belgilari yoshlar bo‘yicha qanday ko‘rinadi, autizmga nima sabab bo‘ladi va nima sabab bo‘lmaydi, tashxis qanday qo‘yiladi va bolaga qanday yordam berish mumkinligi haqida so‘z yuritamiz.
Autizm nima
Autizm, to‘liq nomi bilan autizm spektri buzilishi (ASB), — miya rivojlanishining o‘ziga xosligi bo‘lib, insonning boshqalar bilan muloqot qilishi, ijtimoiy aloqalarni tushunishi va atrof-muhitni his qilishiga ta’sir qiladi. U tug‘ilishdan boshlab mavjud bo‘ladi, belgilari esa odatda hayotning dastlabki 2–3 yilida ko‘zga tashlanadi.
«Autizm qanday kasallik?» degan savolga javob shuki, autizm yuqumli kasallik emas, uni «yuqtirib» yoki «tuzatib» bo‘lmaydi. Bu inson umrbod yashaydigan rivojlanish xususiyati. To‘g‘ri yordam bilan autizmli bolalar o‘rganadi, rivojlanadi, ko‘pchiligi mustaqil hayotga tayyorlanadi.
Autizm spektri nima
«Spektr» so‘zi autizm har bir insonda turlicha namoyon bo‘lishini anglatadi. Bir bola umuman gapirmasligi va kundalik hayotda doimiy yordamga muhtoj bo‘lishi mumkin, boshqasi esa ravon gapiradi, yaxshi o‘qiydi, lekin do‘stlashish, hazilni tushunish va o‘zgarishlarga moslashishda qiynaladi. Shifokorlar shu sababli yordam darajasini 1 dan 3 gacha baholashadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda taxminan har 100 boladan birida autizm bor, o‘g‘il bolalarda qizlarga qaraganda 3–4 barobar ko‘p aniqlanadi.
Autizm belgilari
Xalqaro tashxis mezonlariga ko‘ra, autizm ikki asosiy guruh belgilar bilan tavsiflanadi.
Muloqot va ijtimoiy aloqadagi qiyinchiliklar
- ko‘zga kam qarash, ismiga javob bermaslik;
- barmoq bilan ko‘rsatmaslik, qiziqqan narsasini kattalarga ko‘rsatib, «baham ko‘rmaslik»;
- tabassumga javob qaytarmaslik, yuz ifodasi va imo-ishoralarni kam ishlatish;
- nutqning kechikishi yoki g‘ayrioddiy nutq: so‘zlarni takrorlash (exolaliya), o‘zini «sen» deb atash;
- tengdoshlar bilan o‘ynashga qiziqmaslik yoki qanday qo‘shilishni bilmaslik.
Takroriy xatti-harakatlar va tor qiziqishlar
- qo‘llarni silkitish, aylanish, chayqalish kabi takroriy harakatlar;
- o‘yinchoqlarni qatorga terish, g‘ildiraklarni uzoq aylantirish;
- odatiy tartib o‘zgarganda kuchli bezovtalik, bir xil yo‘l va bir xil ovqatni talab qilish;
- bir mavzuga juda kuchli, tor qiziqish;
- tovush, yorug‘lik, kiyim yoki ovqat tuzilishiga o‘ta sezgirlik yoki aksincha, og‘riqni kam sezish.
Autizmning ilk belgilari yoshlar bo‘yicha
Har bir bola o‘z sur’atida rivojlanadi, shuning uchun bitta belgi tashxis emas. Lekin quyidagilar rivojlanishni mutaxassisga ko‘rsatish uchun asos hisoblanadi.
Chaqaloqlarda autizm belgilari (6–12 oy)
- 6 oyga kelib keng tabassum va quvonchli ifoda kam;
- 9 oyda tovush, tabassum va yuz ifodasi bilan «almashish» deyarli yo‘q;
- 12 oyda g‘o‘ldiramaydi, qo‘l silkitish yoki ko‘rsatish kabi imo-ishoralar yo‘q;
- 12 oyda ismiga muntazam javob bermaydi.
1,5–2 yosh
- 16 oyda bitta ham so‘z yo‘q;
- 18 oyda «go‘yo» o‘yinlari yo‘q (qo‘g‘irchoqni ovqatlantirish, telefonda «gaplashish»);
- 24 oyda ikki so‘zli mustaqil iboralar yo‘q (faqat takrorlash emas);
- kattalar ko‘rsatgan tomonga qaramaydi, e’tiborni birgalikda bir narsaga qarata olmaydi.
Har qanday yoshda o‘rganilgan nutq, gap yoki ijtimoiy ko‘nikmalarni yo‘qotish — darhol shifokorga ko‘rsatish uchun sabab. Bunday orqaga ketish autizmda ham, boshqa nevrologik holatlarda ham uchraydi.
M-CHAT so‘rovnomasi
Ko‘p mamlakatlarda 18 va 24 oylik bolalarga M-CHAT-R/F skrining so‘rovnomasi qo‘llanadi. U ota-onalar javob beradigan 20 ta oddiy savoldan iborat: bola ko‘rsatadimi, ismiga javob beradimi, siz bilan birga bir narsaga qaraydimi va hokazo. M-CHAT tashxis qo‘ymaydi, faqat xavf yuqori bo‘lsa, chuqurroq tekshiruv kerakligini ko‘rsatadi. Natijani albatta pediatr yoki bolalar nevrologi bilan muhokama qiling.
Autizm sabablari
Autizmning yagona sababi yo‘q. Ilmiy ma’lumotlarga ko‘ra, asosiy rolni irsiyat o‘ynaydi: ko‘plab genlarning birgalikdagi ta’siri miya rivojlanishini homiladorlik davridayoq o‘zgartiradi. Xavfni oshiruvchi omillar qatoriga quyidagilar kiradi:
- oilada autizmli aka-uka yoki opa-singil borligi;
- ota-onaning katta yoshi;
- juda erta tug‘ilish va juda kam vazn bilan tug‘ilish;
- homiladorlikda ba’zi dorilarning (masalan, valproat) ta’siri;
- ba’zi genetik sindromlar (mo‘rt X xromosoma sindromi, tuberoz skleroz).
Autizmga nima sabab bo‘lmaydi
Emlashlar autizmga olib kelmaydi. Bu masala dunyoning ko‘plab mamlakatlarida millionlab bolalar ishtirokidagi tadqiqotlarda o‘rganilgan va emlangan hamda emlanmagan bolalar orasida autizm darajasida farq topilmagan. Qizamiq, qizilcha va tepkiga qarshi vaksina haqidagi 1998 yilgi «tadqiqot» soxtalashtirilgani isbotlanib, jurnal tomonidan rad etilgan, muallifi esa shifokorlik huquqidan mahrum qilingan. Vaksinadan voz kechish bolani autizmdan himoya qilmaydi, aksincha, uni qizamiq va tepki kabi xavfli infeksiyalar oldida himoyasiz qoldiradi. Autizm belgilari ko‘pincha emlash yoshiga to‘g‘ri kelgani uchun ota-onalar ularni bog‘lab qo‘yishadi, ammo bu shunchaki vaqtdagi tasodif.
Shuningdek, autizmga ota-onaning «noto‘g‘ri tarbiyasi», onaning sovuqqonligi, ko‘z tegishi yoki biror ovqat sabab bo‘lmaydi. Ekran oldida ko‘p vaqt o‘tkazish nutq rivojlanishini sekinlashtirishi mumkin, lekin autizmni keltirib chiqarmaydi. Ota-onalar o‘zlarini ayblamasliklari kerak.
Tashxis qanday qo‘yiladi
Autizmni bitta tahlil yoki apparat bilan aniqlab bo‘lmaydi. Tashxisni bolani kuzatish, ota-onalar bilan batafsil suhbat va maxsus standartlashtirilgan testlar asosida mutaxassislar qo‘yadi: bolalar psixiatri, bolalar nevrologi, klinik psixolog, ko‘pincha logoped ishtirokida. Odatda 2 yoshdan boshlab tashxisni ishonchli qo‘yish mumkin.
Shu bilan birga, o‘xshash belgilar beradigan holatlar istisno qilinadi:
- eshitish tekshiruvi — eshitishi pasaygan bola ham ismiga javob bermaydi va kech gapiradi; kattalashgan adenoidlar va takroriy otitlar ham eshitishni pasaytirishi mumkin;
- ko‘rish tekshiruvi va umumiy rivojlanishni baholash;
- genetik tekshiruvlar — shifokor tavsiyasiga ko‘ra;
- EEG — tutqanoq yoki nutqning yo‘qolishi bo‘lsa.
Autizm ko‘pincha boshqa holatlar bilan birga keladi: diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi (DEHB), uyqu buzilishlari, xavotir, ovqatlanish va hazm muammolari. Autizmli bolalarda epilepsiya ham boshqa bolalarga qaraganda tez-tez uchraydi, shuning uchun to‘satdan «qotib qolish» yoki tutqanoq kabi holatlar haqida shifokorga albatta ayting.
Autizmni davolash va erta yordam
Autizmni «davolaydigan» dori yoki tabletka yo‘q. Ammo bu yordam berib bo‘lmaydi degani emas. Eng muhim narsa — erta boshlangan, muntazam va bolaga moslashtirilgan mashg‘ulotlar. Tashxisni kutib o‘tirmasdan, shubha paydo bo‘lishi bilan yordamni boshlash tavsiya etiladi.
- xulq-atvor terapiyasi — amaliy xulq-atvor tahliliga (ABA) va rivojlantiruvchi yondashuvlarga asoslangan mashg‘ulotlar muloqot, o‘z-o‘ziga xizmat va o‘yin ko‘nikmalarini o‘rgatadi;
- logoped mashg‘ulotlari — nutq va tushunishni rivojlantiradi; gapirmaydigan bolalar uchun rasmli kartochkalar va boshqa muqobil muloqot vositalari qo‘llanadi;
- ergoterapiya — mayda motorika, sensor sezgirlik va kundalik ko‘nikmalar ustida ishlaydi;
- ota-onalar uchun treninglar — uydagi har bir kundalik vaziyatni o‘rganish imkoniyatiga aylantirishga yordam beradi.
Dorilar faqat birga keladigan muammolar — kuchli jahldorlik, uyqu buzilishi, DEHB yoki tutqanoqlar uchun mutaxassis tomonidan buyuriladi. Ildiz hujayralar bilan «davolash», og‘ir metallarni chiqarish, xlorli eritmalar ichirish kabi usullar samarasiz va xavfli — ularga pul va vaqt sarflamang. Qat’iy parhezlar ham shifokor ko‘rsatmasisiz tavsiya etilmaydi.
Kattalarda autizm
Ko‘p kattalar autizmini bolaligida aniqlanmagan holda yashaydi, ayniqsa yordam darajasi past bo‘lganlar va ayollar. Ular ijtimoiy vaziyatlarda o‘zlarini «niqoblashni» o‘rganib olishadi, bu esa doimiy charchoq, xavotir va depressiyaga olib kelishi mumkin. Kattalarda autizm belgilari: suhbatda «yozilmagan qoidalarni» tushunish qiyinligi, shovqin va olomonga sezgirlik, qat’iy tartibga ehtiyoj, chuqur tor qiziqishlar. Kattalarda tashxis psixiatr tomonidan qo‘yiladi va o‘zini tushunish, ishda va oilada moslashuv uchun foydali. Autizm belgilari ba’zan kattalarda DEHB bilan birga uchraydi.
Ota-onalarga maslahatlar
- shubha bo‘lsa, kutmang: pediatr orqali bolalar nevrologi yoki psixiatriga yo‘llanma oling;
- bolaning kuni aniq tartibga ega bo‘lsin, o‘zgarishlar haqida oldindan rasm yoki so‘z bilan ogohlantiring;
- qisqa, aniq gaplar bilan gapiring, imo-ishora va rasmlardan foydalaning;
- bolaning qiziqishlaridan o‘rganish uchun «ko‘prik» sifatida foydalaning;
- o‘zingiz haqingizda ham qayg‘uring: dam olish, yaqinlar yordami va boshqa ota-onalar guruhlari charchoqdan saqlaydi.
Bog‘cha va maktab tanlashda bolaning ehtiyojlarini tarbiyachi va o‘qituvchilar bilan ochiq muhokama qiling. Ko‘p autizmli bolalar oddiy guruhda, qo‘shimcha yordamchi yoki moslashtirilgan dastur bilan muvaffaqiyatli o‘qiydi. Bolaning kuchli tomonlarini — xotira, tartibga muhabbat, rasm, raqamlar yoki musiqaga qiziqishni — rag‘batlantirish uning o‘ziga ishonchini oshiradi.
So‘z tanlash ham muhim. «Kasal bola» o‘rniga «autizmli bola» yoki «autizm spektri buzilishi bor bola» deyish to‘g‘riroq. Autizmli inson — avvalo shaxs, o‘z kuchli tomonlari, qiziqishlari va his-tuyg‘ulari bor. Hurmat va qabul qilish bolaning rivojlanishi uchun eng yaxshi muhit yaratadi.
Xulosa
Autizm — muloqot, ijtimoiy aloqa va xatti-harakatlarga ta’sir qiluvchi umrbod rivojlanish xususiyati. Uning ilk belgilari ko‘pincha 1–2 yoshda paydo bo‘ladi: ismiga javob bermaslik, ko‘rsatmaslik, nutqning kechikishi, takroriy harakatlar. Autizmning asosiy sababi irsiyatdir, emlashlar esa autizmga olib kelmaydi. Tashxisni mutaxassislar kuzatish va maxsus testlar asosida qo‘yadi. Erta boshlangan mashg‘ulotlar va ota-onaning qo‘llab-quvvatlashi bolaga eng ko‘p yordam beradi.
Ko‘p beriladigan savollar
Autizm nima va u qanday kasallik?
Autizm — miya rivojlanishining o‘ziga xosligi bo‘lib, muloqot va xatti-harakatlarga ta’sir qiladi. U yuqumli emas, tug‘ilishdan mavjud va umrbod saqlanadi. Shuning uchun uni oddiy ma’noda «kasallik» emas, rivojlanish buzilishi deb atash to‘g‘riroq.
Autizmning ilk belgilari qanday?
Ko‘zga kam qarash, 12 oyda ismiga javob bermaslik va imo-ishoralar yo‘qligi, 16 oyda so‘z yo‘qligi, 24 oyda ikki so‘zli iboralar yo‘qligi, takroriy harakatlar va o‘yinchoqlarni qatorga terish. Har qanday yoshda o‘rganilgan ko‘nikmalarni yo‘qotish ham muhim belgi.
Chaqaloqlarda autizm belgilari bormi?
Birinchi yilda belgilar yengil bo‘ladi: tabassum va tovush bilan kam «almashish», 12 oyga kelib g‘o‘ldiramaslik va ko‘rsatmaslik. Ishonchli tashxis odatda 18–24 oydan keyin qo‘yiladi, ammo xavotir bo‘lsa, kuzatuv va yordamni ertaroq boshlash mumkin.
Autizm sabablari nima?
Asosiy sabab — irsiyat va homiladorlik davrida miya rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar. Emlashlar, tarbiya usuli yoki ovqat autizmga sabab bo‘lmaydi.
Autizm davolanadimi?
Autizmni butunlay yo‘qotadigan dori yo‘q, lekin erta boshlangan xulq-atvor terapiyasi, logoped va ergoterapevt mashg‘ulotlari bolaning muloqot va mustaqillik ko‘nikmalarini sezilarli yaxshilaydi. Dorilar faqat birga keladigan muammolar uchun qo‘llanadi.






