Allergiya va astma ko‘pincha birga uchraydi: burun bitishi, qichishish, yo‘tal va nafas qisishi bir davrda kuzatilishi mumkin. Bu maqolada allergiya va astma belgilari, sabablari, tashxisi va davolash yondashuvlari haqida amaliy ma’lumot beramiz. O‘zbekistondagi oilaviy poliklinikada shifokor bilan maslahatlashish kasallikni nazorat qilishning eng ishonchli yo‘lidir.
Allergiyaning barcha turlari, belgilari va davolash usullari haqida umumiy ma’lumot: Allergiya: turlari, belgilari, sabablari va davolash.
Astma butunlay yo‘qolmaydigan surunkali kasallik bo‘lsa-da, ko‘pchilik bemorlar to‘g‘ri reja bilan normal hayot kechiradi. Muhimi — qo‘zg‘atuvchilarni bilish, xurujni oldini olish va davolashni muntazam davom ettirish.
Allergiya va astma nima?
Allergiya — immunitet tizimining ba’zi moddalarga, masalan, gulchang, uy changi yoki hayvon yungiga haddan tashqari javob berishi. Bunday moddalar allergen deyiladi. Allergiya vaqtida organizm IgE antikorlarini ishlab chiqaradi va yallig‘lanish belgilari paydo bo‘ladi.
Astma — bronxlar, ya’ni nafas yo‘llarining surunkali yallig‘lanishi. Bronxlar torayadi, shilliq ko‘payadi va havo o‘tishi qiyinlashadi. Natijada xirillash, yo‘tal, ko‘krakda siqilish va nafas qisishi kuzatiladi. Allergik astma — aynan allergenlar ta’sirida kuchayadigan astma turi.
Allergiya va astma o‘rtasidagi bog‘liqlik
Burun va bronxlar bir nafas yo‘li hisoblanadi. Shuning uchun allergik rinit, ya’ni burun allergiyasi bo‘lgan odamlarda astma rivojlanish xavfi yuqoriroq. Allergen burunga tushganda yallig‘lanish pastga — bronxlarga ham tarqalishi mumkin. Shu sababli burun belgilarini e’tiborsiz qoldirmaslik kerak.
- Gulchang mavsumida burun bitishi va yo‘tal birga kuchayishi mumkin.
- Uy changi, mog‘or va uy hayvonlari yungi yil bo‘yi ta’sir qiladi.
- Sigaret tutuni, chang va o‘tkir hidlar xurujni qo‘zg‘atadi.
Asosiy belgilari
Astma belgilari odatda kechasi yoki erta tongda, jismoniy zo‘riqishdan keyin, sovuq havoda yoki allergen bilan uchrashganda kuchayadi. Har bir bemorda belgilar turlicha bo‘lishi mumkin.
- Quruq yo‘tal, ayniqsa kechasi va ertalab.
- Xirillash — nafas chiqarishda hushtakka o‘xshash ovoz.
- Ko‘krak qafasida siqilish yoki og‘irlik hissi.
- Nafas qisishi, jismoniy ishda tez charchash.
- Burun oqishi, qichishish, aksirish kabi allergiya belgilari.
Og‘ir xuruj belgilari
- Tinch holatda ham bo‘g‘ilish yoki gapirish qiyinlashishi.
- Lab yoki barmoq uchlari ko‘karishi.
- Tez ta’sir etuvchi ingalyator yordam bermasligi.
- Uyquchanlik, holsizlik yoki chalkashlik.
Bunday holatda kechiktirmasdan tez yordam chaqirish zarur.
Sabablari va xavf omillari
Allergik astma rivojlanishida irsiyat, atopik moyillik va atrof-muhit omillari ishtirok etadi. Bolalarda allergiya ko‘proq uchraydi, kattalarda ham kasallik yangidan boshlanishi mumkin.
- Ota-onada allergiya yoki astma bo‘lishi.
- Uy changi oqadilari, mog‘or, tarakan va uy hayvonlari.
- Gulchang, o‘simlik changlari va mavsumiy omillar.
- Sigaret tutuni, o‘tin tutuni, chang va havo ifloslanishi.
- O‘tkir hidlar: bo‘yoq, benzin, atir, tozalash vositalari.
- Sovuq havo, shamol va namlikning keskin o‘zgarishi.
- Virusli infeksiyalar, ayniqsa bolalarda tez-tez uchraydigan nafas yo‘li infeksiyalari.
O‘zbekiston sharoitida bahor va yozda chang, quruq shamol, gullash davri; qishda sovuq havo va yopiq xonalardagi chang muhim rol o‘ynaydi. Uyni ventilyatsiya qilish, changni kamaytirish va tutundan voz kechish xurujlar sonini kamaytiradi.
Tashxis qanday qo‘yiladi?
Tashxis shikoyatlar, tekshiruv va nafas funksiyasini baholash asosida qo‘yiladi. Shifokor astma va allergiyani boshqa kasalliklardan ajratishi muhim.
- Bemorning shikoyatlari va kasallik tarixi o‘rganiladi.
- Nafas olish tekshiruvi — spirometriya o‘tkaziladi.
- Zarur bo‘lsa, allergenlarga teri testi yoki qon tahlili tavsiya etiladi.
- Ba’zi holatlarda ko‘krak qafasi rentgeni va boshqa tekshiruvlar buyuriladi.
Tashxisni faqat shifokor tasdiqlaydi. O‘z-o‘zicha “astma” yoki “allergiya” deb xulosa qilish va dori boshlash xavfli.
Davolash
Allergiya va astmani davolash ikki yo‘nalishda olib boriladi: qo‘zg‘atuvchilardan himoyalanish va dori vositalari bilan nazorat qilish. Maqsad — xurujlarni kamaytirish, tungi uyg‘onishlarni yo‘qotish va hayot sifatini yaxshilash.
Asosiy yondashuvlar
- Allergenlardan himoya: uy changini kamaytirish, hayvonlarni yotadigan xonaga kiritmaslik, mog‘orni yo‘qotish.
- Ingalyatsion dorilar: astma nazorati uchun shifokor tavsiya etgan dorilar. Doza va rejim faqat shifokor tavsiyasiga ko‘ra belgilanadi.
- Tez ta’sir etuvchi ingalyator: xuruj paytida qo‘llanadi, lekin uni tez-tez ishlatish nazorat yomonlashganini ko‘rsatishi mumkin.
- Allergen immunoterapiyasi: ba’zi bemorlarga allergolog nazorati ostida tavsiya etilishi mumkin.
- Burun belgilarini davolash: allergik rinitni nazorat qilish astma belgilarini ham yengillashtiradi.
Muhim: dori nomi va dozasini o‘zgartirishdan oldin shifokor bilan maslahatlashing. Homiladorlik, bolalik va boshqa kasalliklar davolash rejasiga ta’sir qiladi.
Uy sharoitida nima qilish mumkin?
- Yotoqxonani muntazam shamollatish va ho‘l tozalash.
- Changlarni kamaytirish: gilam, yumshoq o‘yinchoq va ortiqcha matolarni kamaytirish.
- To‘shak va yostiqni yuviladigan g‘iloflarda saqlash.
- Uy hayvonlarini yotadigan xonaga kiritmaslik.
- Namlikni me’yorida ushlab, mog‘or paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik.
- Sigaret tutunidan va o‘tkir hidlardan uzoq turish.
- Xuruj rejasini yozib qo‘yish: nima qilish, qaysi dorini qachon ishlatish va qachon 103 ga qo‘ng‘iroq qilish.
Profilaktika
- Allergenlarni bilish va ulardan iloji boricha uzoqlashish.
- Gulchang mavsumida ochiq havoda uzoq yurishni cheklash, niqob va ko‘zoynakdan foydalanish.
- Uy changini muntazam tozalash, ventilyatsiyani yaxshilash.
- Chekishni tashlash va passiv chekishdan himoyalanish.
- Nafas yo‘li infeksiyalarini o‘z vaqtida davolash.
- Shifokor tavsiya qilgan dorilarni muntazam qo‘llash, nazorat ko‘rikdan o‘tib turish.
Xulosa
Allergiya va astma ko‘pincha bir-biri bilan bog‘liq bo‘ladi, lekin zamonaviy yondashuv bilan ularni nazorat qilish mumkin. Qo‘zg‘atuvchilarni kamaytirish, shifokor tavsiyalariga rioya qilish va xuruj belgilarini erta payqash muhim. O‘zingizni yaxshi his qilmasangiz, maslahatni kechiktirmang.
Mavzuga yaqin maqolalar: Bronxial astma, Ko‘z allergiyasi.
Ko‘p beriladigan savollar
Allergiya va astma birga bo‘lishi mumkinmi?
Ha, ko‘pincha allergik rinit astma bilan birga uchraydi, chunki burun va bronxlar bir nafas yo‘li hisoblanadi. Burun belgilarini nazorat qilish astma xurujlarini kamaytirishga yordam beradi. Bunday holatda allergolog yoki pulmonolog bilan maslahatlashish tavsiya etiladi.
Astma butunlay davolanadimi?
Astma surunkali kasallik bo‘lib, butunlay yo‘qolmaydi, lekin yaxshi nazorat qilish mumkin. Shifokor tavsiya etgan dori rejasi va qo‘zg‘atuvchilardan himoya xurujlarni kamaytiradi. Nazorat yaxshi bo‘lsa, bemor odatdagi hayotini davom ettira oladi.
Uyda xuruj xavfini qanday kamaytirish mumkin?
Uy changini kamaytirish, xonani shamollatish, mog‘orni yo‘qotish va sigaret tutunidan uzoq turish muhim. Shifokor bilan individual xuruj rejasini tuzib qo‘ying. Og‘ir belgilar paydo bo‘lsa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Qachon tez yordam chaqirish kerak?
Odam gapira olmasa, lablari ko‘karsa, ko‘kragi qattiq siqilsa yoki ingalyator yordam bermasa, holat xavfli bo‘lishi mumkin. Bunday paytda kutmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish zarur. Tez yordam kelguncha bemorni tinch holatda va havo kiradigan joyda saqlang.







