Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Sog'lom turmush

Uyqu tartibi: nega muntazam uxlash muhim va uni qanday tuzish

To‘g‘ri uyqu tartibi nima uchun muhim, notekis uyqu salomatlikka qanday ta’sir qiladi, o‘z tartibingizni qanday tuzish va asta-sekin o‘zgartirish mumkin.

Nozima IdrokovaN
Nozima IdrokovaYangilangan: 26-oktabr, 2026
Tahririyat tekshirgan6 daqiqada o'qiladi
6
Tungi stol ustidagi budilnik va tartibli yig‘ilgan yotoq

Davomini o'qing

Ayol qorong‘i va tinch xonada xotirjam uxlamoqda
Sog'lom turmush

Yurak sog‘lig‘i uchun uyqu: nega yaxshi uxlash yurakni asraydi

11-may, 2023·7 daq
Miya salomatligi uchun omega-3 ga boy losos baliq va yong‘oqlar
Sog'lom turmush

Omega-3 ning miya uchun foydasi: nega baliq yog‘i muhim?

5-may, 2023·7 daq
Xira yorug‘likdagi tinch yotoqxona va tungi stolda kitob
Sog'lom turmush

Sog‘lom uyqu tartibi: uyqu gigiyenasining amaliy qoidalari

26-aprel, 2023·6 daq
Tunda muzlatkich oldida gazak yeyayotgan charchagan erkak
Sog'lom turmush

Uyqusizlik oqibatlari: kam uxlash nega semirishga olib keladi

30-dekabr, 2022·7 daq
Sportdan keyin charchagan yigit to‘shakda tinch uxlamoqda
Sog'lom turmush

Uyqu va mushaklar salomatligi: tiklanish uchun nega uyqu kerak

9-may, 2023·7 daq
Erkak santimetr lenta bilan bel aylanasini o‘lchab, ortiqcha vaznni nazorat qilmoqda
Sog'lom turmush

Ortiqcha vazn va saraton xavfi: nega 40 yoshgacha e’tibor muhim

30-dekabr, 2022·7 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Uyqu tartibi nima uchun muhim
  2. Notekis uyqu nimaga olib keladi
  3. O‘z uyqu tartibingizni qanday tuzish mumkin
  4. «Boyqush»lar va «to‘rg‘ay»lar
  5. Tartibni asta-sekin o‘zgartirish
  6. Maxsus holatlar
  7. Kunduzgi uyqu va tartib
  8. Qachon shifokorga murojaat qilish kerak
  9. Xulosa
  10. Ko‘p beriladigan savollar

Ish kunlari erta turib, dam olish kunlari tushgacha uxlash, kechalari serial yoki telefon bilan kech yotish — ko‘pchilik uchun odatiy hol. Ammo organizm uchun eng muhim narsalardan biri — barqaror uyqu tartibi. Har kuni bir xil vaqtda yotib, bir xil vaqtda turish ichki soatni sozlaydi, uyquni chuqurroq qiladi va kunduzi tetiklikni oshiradi.

Notekis uyqu esa organizmni doimiy «vaqt mintaqasini almashtirish» holatiga soladi: odam charchaydi, kayfiyati tushadi, diqqati pasayadi. Ushbu maqolada uyqu tartibi nima uchun kerakligi, uni qanday tuzish va kerak bo‘lsa, qanday qilib zararsiz o‘zgartirish mumkinligini tushuntiramiz.

Shuningdek o‘qing: Sog‘lom uyqu tartibi: uyqu gigiyenasining amaliy qoidalari; Sifatli uyqu va kunduzgi tetiklik: tabiiy yo‘l bilan uxlash; Yurak sog‘lig‘i uchun uyqu: nega yaxshi uxlash yurakni asraydi.

Uyqu tartibi nima uchun muhim

Organizmda deyarli har bir a’zo ichki soatga bo‘ysunadi: tana harorati, qon bosimi, gormonlar ajralishi, ovqat hazm qilish va hatto immun tizimi sutka davomida o‘zgarib turadi. Bu ritmlarni miyadagi asosiy «soat» boshqaradi va uni har kuni yorug‘lik, ovqat vaqti va faollik orqali «to‘g‘rilab» turadi.

Tartib barqaror bo‘lsa, organizm uyquga oldindan tayyorlanadi: kechqurun melatonin o‘z vaqtida ajraladi, tana harorati pasayadi, odam tabiiy ravishda uyquga moyil bo‘ladi. Ertalab esa uyg‘onishga tayyorgarlik boshlanadi va budilniksiz turish osonlashadi.

Notekis uyqu nimaga olib keladi

«Ijtimoiy jetlag»

Ish kunlari va dam olish kunlari uyqu vaqti orasidagi katta farq «ijtimoiy jetlag» deb ataladi. Shanba va yakshanba kech yotib, kech turgan odam dushanba kuni xuddi boshqa vaqt mintaqasidan uchib kelgandek holsiz bo‘ladi.

Salomatlikka ta’siri

  • kunduzgi uyquchanlik, diqqat va xotiraning pasayishi;
  • asabiylik, kayfiyat o‘zgaruvchanligi;
  • ishtahaning buzilishi, shirin va yog‘li ovqatga moyillik;
  • uzoq muddatda vazn ortishi, qondagi qand va qon bosimi bilan bog‘liq muammolar xavfining oshishi;
  • rul ortida va ishda xatolar va baxtsiz hodisalar xavfi.

O‘z uyqu tartibingizni qanday tuzish mumkin

1. Turish vaqtidan boshlang

Ko‘pchilik uchun turish vaqti ish yoki o‘qish bilan belgilanadi. Shuning uchun tartibni shu vaqtdan boshlab hisoblash qulay. Har kuni, dam olish kunlari ham, bir xil vaqtda turishga harakat qiling.

2. Yotish vaqtini hisoblang

Turish vaqtidan sizga kerakli uyqu soatlarini (kattalar uchun odatda 7–9 soat) ayiring va uxlab qolish uchun yana taxminan yarim soat qo‘shing. Masalan, ertalab yettida turish kerak bo‘lsa, kechki o‘n bir atrofida yotoqda bo‘lish ma’qul.

3. Kechki «tayyorgarlik vaqti»ni belgilang

Yotishdan bir soat oldin ekranlar, ish xatlari va jiddiy suhbatlarni to‘xtatib, tinch mashg‘ulotlarga o‘ting: dush, kitob, yengil cho‘zilish, ertangi kunni rejalashtirish.

4. Ovqat va faollikni ham tartibga soling

Nonushta, tushlik va kechki ovqatni har kuni taxminan bir vaqtda qilish ham ichki soatni mustahkamlaydi. Jismoniy mashg‘ulotlarni kunduzi yoki kechki payt erta vaqtda rejalashtiring.

5. O‘zingizni kuzating

Bir-ikki hafta davomida qachon yotganingiz, qachon uxlab qolganingiz va ertalabki holatingizni yozib boring. Agar budilniksiz turish qiyin bo‘lsa yoki kunduzi uyquchanlik bo‘lsa, yotish vaqtini biroz oldinga suring.

«Boyqush»lar va «to‘rg‘ay»lar

Odamlarning ichki soati bir xil emas. Ba’zilar tabiatan erta uxlab, erta turishga moyil — ularni shartli ravishda «to‘rg‘ay» deyishadi. Boshqalar esa kechqurun eng faol bo‘ladi va kech uxlaydi — bular «boyqush»lar. Ko‘pchilik odamlar shu ikki tip o‘rtasida joylashadi. Bu xususiyat qisman irsiyatga va yoshga bog‘liq: o‘smirlik va yoshlikda odamlar kechroq uxlashga moyil, yosh o‘tishi bilan esa erta turish osonlashadi.

O‘z tipingizni bilish tartibni tuzishda yordam beradi. «Boyqush» uchun juda erta turish og‘ir bo‘ladi, shuning uchun unga ertalab yorug‘likni ko‘paytirish, kechqurun esa uni kamaytirish ayniqsa muhim. Agar imkon bo‘lsa, ish yoki o‘qish vaqtini tabiiy ritmingizga yaqinroq tanlash ham foydali. Har qanday tipda ham asosiy qoida bir xil — tartibning barqarorligi.

Tartibni asta-sekin o‘zgartirish

Agar hozir juda kech uxlayotgan bo‘lsangiz, tartibni birdaniga bir necha soatga surishga urinmang — bu odatda muvaffaqiyatsiz tugaydi. Yaxshiroq yo‘l:

  1. Har bir necha kunda yotish va turish vaqtini taxminan 15–30 daqiqa oldinga suring.
  2. Ertalab turgandan keyin darhol yorug‘likda bo‘ling — parda oching yoki tashqariga chiqing.
  3. Kechqurun yorug‘likni xiralashtiring va ekranlardan uzoqlashing.
  4. Yangi tartibga erishgach, dam olish kunlari ham undan keskin chetga chiqmang.

Maxsus holatlar

Smenali ish

Tungi smenada ishlovchilar uchun barqaror tartib ayniqsa qiyin. Imkon qadar smenalar ketma-ketligini bir xil saqlash, tungi smenadan keyin quyosh ko‘zoynagi bilan uyga borish va kunduzi qalin pardali, jim xonada uxlash yordam beradi. Doimiy charchoq va uyqu buzilishida shifokor bilan maslahatlashing.

Talabalar va o‘smirlar

O‘smirlarning ichki soati tabiiy ravishda kechroqqa suriladi, shuning uchun ular kech uxlashga moyil bo‘ladi. Kechki ekran vaqtini cheklash va dam olish kunlari ham turish vaqtini juda kechga qoldirmaslik ularga yordam beradi.

Yosh ota-onalar

Chaqaloq bilan uyqu tartibi muqarrar ravishda buziladi. Bu davrda imkoni boricha chaqaloq uxlaganda dam olish, tungi navbatchilikni oila a’zolari bilan bo‘lishish va kunduzgi tartibni (ovqat, sayr, yorug‘lik) iloji boricha barqaror saqlash muhim.

Kunduzgi uyqu va tartib

Qisqa kunduzgi uyqu — taxminan 20–30 daqiqa — ba’zi odamlarga kuch qaytaradi. Ammo uzoq yoki kechki payt uxlash tungi uyquni kechiktiradi. Agar kechasi uxlay olmasangiz, avval kunduzgi uyquni qisqartirib yoki butunlay to‘xtatib ko‘ring.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

  • barqaror tartibga amal qilsangiz ham, bir necha hafta davomida uxlab qololmasangiz yoki tez-tez uyg‘onsangiz;
  • yetarli uxlasangiz ham kunduzi kuchli uyquchanlik bo‘lsa;
  • baland xurrak, uyquda nafas to‘xtashi kuzatilsa;
  • ichki soatingiz shu qadar kech surilgan bo‘lsa, ish yoki o‘qishga o‘z vaqtida tura olmasangiz;
  • uyqu buzilishi tushkunlik yoki xavotir bilan birga kechsa.

Oilaviy poliklinikadagi shifokor sababni aniqlaydi va kerak bo‘lsa, nevrologga yo‘naltiradi. Agar uyqusizlik paytida o‘ziga zarar yetkazish fikrlari paydo bo‘lsa, kechiktirmasdan yordam so‘rang yoki 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Xulosa

Muntazam uyqu tartibi — sog‘lom turmushning eng oddiy, ammo eng samarali odatlaridan biri. Har kuni bir xil vaqtda turish, yotish vaqtini to‘g‘ri hisoblash, kechki tinch tayyorgarlik va dam olish kunlari ham tartibni saqlash ichki soatni barqaror qiladi. Natijada uxlab qolish osonlashadi, uyqu chuqurlashadi va kun davomida o‘zingizni tetikroq his qilasiz.

Ko‘p beriladigan savollar

Qaysi vaqtda yotish eng to‘g‘ri?

Hamma uchun yagona «to‘g‘ri» vaqt yo‘q. Muhimi — kerakli uyqu soatlarini olish va har kuni taxminan bir vaqtda yotib turish. Turish vaqtidan orqaga hisoblab, yotish vaqtini belgilash qulay.

Dam olish kunlari uxlab olsa bo‘ladimi?

Biroz ko‘proq uxlash mumkin, lekin turish vaqtini odatdagidan juda kechga surish ichki soatni buzadi. Farqni bir soat atrofida saqlash tavsiya etiladi.

Yangi uyqu tartibiga ko‘nikish uchun qancha vaqt kerak?

Ko‘pincha bir necha kundan bir necha haftagacha. Tartibni asta-sekin, har bir necha kunda 15–30 daqiqaga surib o‘zgartirish osonroq kechadi.

Kunduzgi uyqu tartibni buzadimi?

Qisqa va tushdan keyin erta vaqtdagi uyqu odatda zarar qilmaydi. Uzoq yoki kechki payt uxlash esa kechasi uxlab qolishni qiyinlashtiradi.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Nozima IdrokovaN
MUALLIF

Nozima Idrokova

Ushbu sahifada

1/10
  1. Uyqu tartibi nima uchun muhim
  2. Notekis uyqu nimaga olib keladi
  3. O‘z uyqu tartibingizni qanday tuzish mumkin
  4. «Boyqush»lar va «to‘rg‘ay»lar
  5. Tartibni asta-sekin o‘zgartirish
  6. Maxsus holatlar
  7. Kunduzgi uyqu va tartib
  8. Qachon shifokorga murojaat qilish kerak
  9. Xulosa
  10. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi