Kam yog‘li parhez — ovqatdagi yog‘ miqdorini, ayniqsa hayvon yog‘lari va qovurilgan taomlarni kamaytirishga asoslangan ovqatlanish tartibi. Shifokorlar uni ko‘pincha o‘t pufagi, oshqozon osti bezi va jigar kasalliklarida, yuqori xolesterin va ortiqcha vaznda tavsiya qiladi. O‘zbek oshxonasida yog‘ ko‘p ishlatilgani uchun bunday parhezga o‘tish dastlab qiyin tuyulishi mumkin, ammo to‘g‘ri yondashuv bilan taomlar mazali bo‘lib qolaveradi.
Shuni bilish muhimki, yog‘ organizm uchun zarur. U energiya beradi, hujayralar qurilishida ishtirok etadi va A, D, E, K vitaminlarining so‘rilishini ta’minlaydi. Shuning uchun maqsad — yog‘ni butunlay olib tashlash emas, balki uning miqdori va turini to‘g‘ri tanlash. Quyida kam yog‘li parhez kimga kerakligi, qaysi mahsulotlarni yeyish va qanday tayyorlash kerakligini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Yog‘larning turlari: qaysi biri foydali, qaysi biri zararli
To‘yinmagan yog‘lar
Ular o‘simlik moylari (zaytun, kungaboqar, paxta, makkajo‘xori), yong‘oqlar, urug‘lar va baliqda bo‘ladi. Me’yorida iste’mol qilinganda yurak va qon tomirlari uchun foydali hisoblanadi. Yog‘li baliqdagi omega-3 yog‘ kislotalari ayniqsa qadrli.
To‘yingan yog‘lar
Ular asosan hayvon mahsulotlarida — qo‘y dumbasi, mol yog‘i, sariyog‘, yog‘li go‘sht, qaymoq, yog‘li pishloqda bo‘ladi. Ko‘p iste’mol qilinganda qondagi «zararli» xolesterinni oshirishi mumkin, shuning uchun ularni cheklash tavsiya etiladi.
Trans-yog‘lar
Eng zararli yog‘ turi. Ular sanoatda qattiqlashtirilgan o‘simlik yog‘lari asosidagi margarin, ayrim pishiriqlar, pechenye, chips va qayta-qayta ishlatilgan moyda qovurilgan ovqatlarda uchraydi. Ularni imkon qadar butunlay chiqarib tashlash kerak.
Kam yog‘li parhez kimlarga kerak
- O‘t pufagi kasalliklari — o‘t-tosh kasalligi, o‘t pufagi olib tashlangandan keyingi davr. Yog‘li ovqat o‘t pufagining qisqarishini kuchaytirib, og‘riq xurujini qo‘zg‘atishi mumkin.
- Oshqozon osti bezi kasalliklari — pankreatit. Yog‘li ovqat bezga katta yuk tushiradi.
- Jigar kasalliklari, jumladan jigar yog‘lanishi.
- Yuqori xolesterin va yurak-qon tomir kasalliklari — bunda ayniqsa to‘yingan va trans-yog‘larni kamaytirish muhim.
- Ortiqcha vazn — yog‘ eng kaloriyali ozuqa moddasi, uni kamaytirish kaloriyani kamaytirishga yordam beradi.
- Ayrim ichak kasalliklari — yog‘ yaxshi hazm bo‘lmaganda ich ketishi bilan kechadigan holatlar.
Parhezning qat’iylik darajasi kasallikka qarab farq qiladi, shuning uchun uni shifokor yoki dietolog belgilashi kerak.
Ruxsat etilgan mahsulotlar
- sabzavotlar va ko‘katlar — har qanday turda, qovurilmagan holda;
- mevalar va rezavorlar;
- yormalar — grechka, suli, guruch, bulg‘ur; to‘liq donli non;
- dukkaklilar — mosh, no‘xat, loviya, yasmiq (agar yaxshi ko‘tarilsa);
- yog‘siz go‘sht — tovuq va kurka go‘shti terisiz, yog‘siz mol go‘shti;
- baliq — ayniqsa oq go‘shtli baliq;
- tuxum oqi, tuxum me’yorida;
- kam yog‘li sut, qatiq, tvorog, pishloq;
- o‘simlik moylari — oz miqdorda, asosan salatlarga.
Cheklanadigan yoki chiqarib tashlanadigan mahsulotlar
- qo‘y dumbasi, mol yog‘i, cho‘chqa yog‘i;
- yog‘li go‘sht, kolbasa, sosiska, dudlangan mahsulotlar;
- qovurilgan taomlar — chuchvara va somsa yog‘da qovurilsa, beliyash, chebureklar;
- yog‘li sut mahsulotlari — qaymoq, yog‘li smetana, sariyog‘ ko‘p miqdorda;
- majonez va yog‘li souslar;
- pishiriqlar, tortlar, kremli shirinliklar;
- chips, fast-fud.
Taomlarni kam yog‘ bilan qanday tayyorlash mumkin
O‘zbek taomlaridan voz kechish shart emas, ularni tayyorlash usulini o‘zgartirish kifoya:
- Qovurish o‘rniga qaynatish, bug‘da pishirish, dimlash yoki duxovkada pishirishni tanlang. Manti, dimlama, bug‘da pishirilgan baliq — yaxshi variantlar.
- Palov tayyorlaganda moy miqdorini ancha kamaytiring, yog‘siz go‘sht oling va dumba qo‘shmang. Dasturxonda palovni kichik porsiyada, ko‘p salat bilan torting.
- Sho‘rva qaynatganda go‘shtning ko‘rinib turgan yog‘ini olib tashlang, sovugan sho‘rva yuzasida qotgan yog‘ni olib tashlang.
- Tovuq go‘shtini terisiz pishiring — yog‘ning katta qismi terisida.
- Salatlarni majonez o‘rniga qatiq yoki oz miqdordagi o‘simlik moyi va limon sharbati bilan to‘ldiring.
- Yopishmaydigan idishlar ishlatish moy miqdorini kamaytiradi.
Taomni mazali qilish sirlari
Ko‘pchilik yog‘ kamaysa, ovqatning ta’mi yo‘qoladi deb o‘ylaydi. Aslida ta’mni boshqa yo‘llar bilan ham boyitish mumkin. Zira, qora murch, kashnich, rayhon, ukrop, sarimsoq va piyoz taomga o‘ziga xos xushbo‘ylik beradi. Limon sharbati va sirka salatlar hamda baliq ta’mini ochadi. Sabzavotlarni duxovkada pishirganda ular tabiiy shirinlik kasb etadi.
Go‘shtni oldindan qatiq, piyoz va ziravorlarda marinadlab qo‘yish uni yumshoq va mazali qiladi, qovurishga hojat qolmaydi. Dimlama va bug‘da pishirilgan taomlar o‘z sharbatida tayyorlangani uchun yog‘siz ham to‘yimli bo‘ladi. Tuzni ko‘paytirib ta’m berishga urinmang — bu qon bosimi uchun zararli. Ta’m bilish odatlari bir necha haftada o‘zgaradi va yengil taomlar tez orada odatiy bo‘lib qoladi.
Ehtiyot bo‘lish kerak bo‘lgan jihatlar
- Yog‘ni butunlay olib tashlamang. Haddan tashqari kam yog‘ yog‘da eriydigan vitaminlar tanqisligiga, teri va soch holatining yomonlashuviga, ayollarda gormonal buzilishlarga olib kelishi mumkin.
- «Yog‘siz» mahsulotlarga ishonib qolmang. Ko‘p sanoat mahsulotlarida yog‘ kamaytirilib, o‘rniga shakar va qo‘shimchalar qo‘shiladi. Yorliqni o‘qing.
- Uglevodlarga berilib ketmang. Yog‘ o‘rnini shirinlik va oq non bilan to‘ldirish vazn va qand muammolariga olib keladi.
- Foydali yog‘larni saqlang. Baliq, yong‘oq va o‘simlik moylari me’yorida ratsionda qolishi kerak, agar shifokor boshqacha tavsiya bermagan bo‘lsa.
Bir kunlik menyu namunasi
- Nonushta: suvda yoki kam yog‘li sutda pishirilgan suli bo‘tqasi, olma, shakarsiz choy.
- Tushlik: sabzavotli sho‘rva yog‘siz go‘sht bilan, bug‘da pishirilgan guruch yoki grechka, ko‘kat salati.
- Tamaddi: kam yog‘li qatiq yoki tvorog.
- Kechki ovqat: duxovkada pishirilgan baliq yoki tovuq, dimlangan sabzavotlar.
Xulosa
Kam yog‘li parhez o‘t pufagi, oshqozon osti bezi, jigar kasalliklarida va yuqori xolesterinda muhim davolash usullaridan biri, sog‘lom odamlar uchun esa to‘yingan va trans-yog‘larni kamaytirish foydali odat. Asosiy qoidalar — hayvon yog‘lari va qovurilgan taomlarni cheklash, taomlarni qaynatish, dimlash va bug‘da pishirish, foydali yog‘larni esa me’yorida saqlash. Parhezning qat’iyligini shifokor bilan kelishib oling.
Mavzuga yaqin maqolalar: Yog‘li terini namlash.
Ko‘p beriladigan savollar
Kam yog‘li parhezda palov yeyish mumkinmi?
Ko‘pchilik holatlarda palovni kam moy va yog‘siz go‘sht bilan tayyorlab, kichik porsiyada yeyish mumkin. Pankreatit yoki o‘t pufagi xuruji davrida esa palov tavsiya etilmaydi. Aniq tavsiyani shifokor beradi.
Yog‘ni butunlay olib tashlash kerakmi?
Yo‘q, yog‘ organizm uchun zarur va yog‘da eriydigan vitaminlarning so‘rilishini ta’minlaydi. Maqsad — to‘yingan va trans-yog‘larni kamaytirib, foydali yog‘larni me’yorida saqlash.
O‘t pufagi olib tashlangandan keyin qanday ovqatlanish kerak?
Odatda kichik porsiyalarda tez-tez ovqatlanish va yog‘li, qovurilgan taomlarni cheklash tavsiya etiladi. Vaqt o‘tishi bilan ratsion kengaytiriladi. Aniq tartibni jarroh yoki gastroenterolog belgilaydi.
Kam yog‘li parhez vazn yo‘qotishga yordam beradimi?
Yog‘ eng kaloriyali ozuqa moddasi bo‘lgani uchun uni kamaytirish kaloriyani kamaytiradi va vazn yo‘qotishga yordam berishi mumkin. Lekin yog‘ o‘rnini shirinlik va oq un mahsulotlari bilan to‘ldirmaslik kerak.







