Kimyoterapiya saraton hujayralarini yo‘q qiluvchi yoki ularning ko‘payishini to‘xtatuvchi dorilar bilan davolash usuli. Bu dorilar tez bo‘linadigan hujayralarga ta’sir qiladi, shuning uchun soch, og‘iz va ichak shilliq qavati, suyak iligi kabi sog‘lom to‘qimalar ham zarar ko‘radi. Natijada kimyoterapiya yon ta’sirlari paydo bo‘ladi. Ularning turi va kuchi dori, uning dozasi, davolash tartibi va bemorning umumiy holatiga bog‘liq.
Muhimi shundaki, ko‘pchilik nojo‘ya ta’sirlarni oldini olish yoki tibbiy nazorat ostida sezilarli yengillashtirish mumkin, va ularning aksariyati davolanish tugagach asta-sekin o‘tib ketadi. Har bir bemorda hamma yon ta’sirlar kuzatilmaydi. Quyida eng ko‘p uchraydigan belgilar va ular bilan kurashish bo‘yicha amaliy maslahatlarni keltiramiz. Har qanday dori yoki parhezni o‘zgartirishdan oldin onkologingiz bilan maslahatlashing.
Davolanish boshlanishidan oldin onkologdan aynan sizga buyurilgan dorilarning qaysi yon ta’sirlari ko‘proq kutilishini, ularni qanday kamaytirish mumkinligini va qaysi holatda kimga qo‘ng‘iroq qilish kerakligini so‘rab, yozib oling.
Holsizlik va charchoq
Charchoq — kimyoterapiyaning eng ko‘p uchraydigan yon ta’sirlaridan biri. U oddiy charchoqdan farq qiladi: dam olgandan keyin ham to‘liq o‘tmasligi mumkin. Sababi dorining o‘zi, kamqonlik, yomon uyqu, ovqatlanish buzilishi yoki tushkunlik bo‘lishi mumkin.
- Kuchingiz eng ko‘p bo‘lgan vaqtga muhim ishlarni rejalashtiring.
- Kunduzi qisqa dam oling, lekin uzoq uxlab qolmang — bu tungi uyquni buzadi.
- Shifokor ruxsat bergan darajada yengil sayr qiling: harakat charchoqni kamaytirishga yordam beradi.
- Uy ishlarida yaqinlaringizdan yordam so‘rang.
Ko‘ngil aynishi va qusish
Hozirgi kunda ko‘ngil aynishining oldini oluvchi samarali dorilar mavjud. Shifokor ularni kimyoterapiyadan oldin va keyin buyurishi mumkin — ularni ko‘rsatilgan tartibda, ko‘ngil aynishini kutmasdan iching.
- Kuniga bir necha marta oz-ozdan ovqatlaning, och qolmang.
- Yog‘li, achchiq, o‘tkir hidli taomlardan voz keching; sovuq yoki xona haroratidagi ovqat kamroq hid chiqaradi.
- Suyuqlikni ovqat bilan birga emas, ovqatlar orasida oz-ozdan iching.
- Ovqatdan keyin darhol yotmang, biroz o‘tirib turing.
- Qusish to‘xtamasa yoki suyuqlik ichib bo‘lmasa, shifokorga darhol xabar bering — suvsizlanish xavfli.
Soch to‘kilishi
Hamma kimyoterapiya dorilari soch to‘kilishiga sabab bo‘lmaydi. To‘kilish odatda davolash boshlanganidan bir necha hafta o‘tib boshlanadi va kurs tugagach soch yana o‘sib chiqadi, ba’zan rangi yoki shakli biroz o‘zgaradi.
- Yumshoq shampun va siyrak tishli taroqdan foydalaning, fen va soch bo‘yog‘idan saqlaning.
- Qisqa soch turmagi to‘kilishni ruhan oson ko‘tarishga yordam berishi mumkin.
- Bosh terisini quyosh va sovuqdan ro‘mol yoki shapka bilan himoya qiling.
Og‘iz va tomoqdagi o‘zgarishlar
Og‘iz shilliq qavatida yaralar (mukozit), quruqlik va ta’mning o‘zgarishi kuzatilishi mumkin.
- Tishlarni yumshoq cho‘tka bilan yuving; spirtli og‘iz chayqatgichlarini ishlatmang.
- Shifokor tavsiyasiga ko‘ra og‘izni tuzli yoki sodali iliq suv bilan chayqating.
- Yumshoq, iliq, achchiq bo‘lmagan taomlarni tanlang; nordon sharbatlardan saqlaning.
- Kimyoterapiya boshlanishidan oldin stomatologga ko‘rinish tavsiya etiladi.
Infeksiya xavfi va qon ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi
Kimyoterapiya suyak iligiga ta’sir qilib, leykotsitlar, eritrotsitlar va trombotsitlar sonini kamaytirishi mumkin. Shuning uchun davolanish davomida qon tahlili muntazam tekshiriladi.
Leykotsitlar kamayganda
Organizm infeksiyaga qarshi kurasha olmay qoladi. Qo‘lni tez-tez yuving, odam gavjum joylar va shamollagan kishilar bilan muloqotdan saqlaning, xom yoki yaxshi pishmagan go‘sht va tuxumni iste’mol qilmang, meva-sabzavotni yaxshilab yuving.
Eritrotsitlar kamayganda
Kamqonlik holsizlik, bosh aylanishi, terining oqarishi va nafas qisishiga olib keladi. Bu haqda shifokorga ayting — kerak bo‘lsa davolash tayinlanadi.
Trombotsitlar kamayganda
Ko‘karishlar oson paydo bo‘ladi, milklardan yoki burundan qon ketishi mumkin. Yumshoq tish cho‘tkasidan, elektr ustaradan foydalaning va shifokor ruxsatisiz og‘riq qoldiruvchi dorilarni, jumladan aspirin va ibuprofenni ichmang.
Ich ketishi va ich qotishi
- Ich ketishida ko‘proq suyuqlik iching, guruch, banan, qaynatilgan kartoshka kabi yengil taomlarni tanlang, sut, yog‘li va o‘tkir ovqatni kamaytiring.
- Ich qotishida suyuqlik va kletchatkaga boy mahsulotlarni ko‘paytiring, imkon qadar harakat qiling.
- Ich surgi yoki ich ketishiga qarshi dorilarni faqat shifokor maslahati bilan iching.
Teri, tirnoq va asab tizimidagi o‘zgarishlar
Teri quruqlashishi, qichishi, quyoshga sezgir bo‘lishi, tirnoqlar mo‘rtlashishi mumkin. Yumshoq namlovchi kremlardan foydalaning, quyoshda uzoq qolmang. Ayrim dorilar qo‘l va oyoq barmoqlarida uvishish, achishish yoki sezgi pasayishiga (neyropatiya) sabab bo‘ladi. Bu belgini darhol shifokorga ayting: ba’zan dozani o‘zgartirish kerak bo‘ladi. Issiq suv bilan ishlashda ehtiyot bo‘ling, uyda yiqilmaslik uchun qulay oyoq kiyim kiying.
Ishtaha, ovqatlanish va ruhiy holat
Davolanish davomida yaxshi ovqatlanish kuchni saqlashga yordam beradi. Ishtaha bo‘lmasa, oz-ozdan, lekin tez-tez, oqsilga boy taomlar yeng: tuxum, tvorog, qatiq, baliq, go‘sht, dukkaklilar. Har qanday vitamin, o‘simlik damlamasi yoki biologik faol qo‘shimcha kimyoterapiya dorilari bilan o‘zaro ta’sirga kirishi mumkin, shuning uchun ularni faqat onkolog bilan kelishib qabul qiling.
Xavotir, qo‘rquv va tushkunlik ham tabiiy holat. Yaqinlaringiz bilan gaplashing, his-tuyg‘ularingizni yashirmang. Kayfiyat uzoq vaqt tushkun bo‘lsa, shifokordan psixolog yoki psixoterapevt yordamini so‘rang.
Davolanish davrida kundalik va yaqinlar yordami
Kimyoterapiya davrida oddiy kundalik yuritish juda foydali. Unga har kuni haroratingizni, ovqat va suyuqlik miqdorini, ko‘ngil aynishi, ich kelishi, uyqu va kayfiyatdagi o‘zgarishlarni qisqacha yozib boring. Navbatdagi qabulda bu yozuvlarni shifokorga ko‘rsating — u yon ta’sirlarni yengillashtirish uchun davolashni aniqroq moslashtiradi.
Oila a’zolari va do‘stlar ham katta yordam bera oladi:
- bemorni muolajaga olib borib-olib kelish, chunki ba’zi dorilardan keyin holsizlik bo‘ladi;
- ovqat tayyorlash va uyni toza saqlash;
- shamollagan bo‘lsa, bemor bilan yaqin muloqotdan vaqtincha saqlanish;
- dorilarni vaqtida ichishni eslatib turish;
- eng muhimi — tinglash va ruhiy qo‘llab-quvvatlash.
Xulosa
Kimyoterapiya yon ta’sirlari ko‘p uchraydi, lekin ularning aksariyati vaqtinchalik va boshqarsa bo‘ladigan holatlardir. Shifokor buyurgan dorilarni tartib bilan ichish, to‘g‘ri ovqatlanish, gigiyena, yengil harakat va ahvolingizdagi o‘zgarishlar haqida o‘z vaqtida xabar berish davolanishni xavfsizroq va yengilroq qiladi.
Mavzuga yaqin maqolalar: Saraton davolash yon ta’sirlari.
Ko‘p beriladigan savollar
Kimyoterapiyaning yon ta’sirlari qachon o‘tadi?
Ko‘pchilik yon ta’sirlar, masalan ko‘ngil aynishi va holsizlik, kurs tugagach asta-sekin kamayadi. Soch odatda davolash tugaganidan keyin bir necha oy ichida qayta o‘sadi. Ayrim ta’sirlar, masalan neyropatiya, uzoqroq davom etishi mumkin.
Kimyoterapiya paytida harorat ko‘tarilsa nima qilish kerak?
Harorat ko‘tarilishi immuniteti pasaygan bemorda jiddiy infeksiya belgisi bo‘lishi mumkin. Isitma tushiruvchi dori ichib kutib o‘tirmang, darhol shifokoringizga yoki onkologik bo‘limga qo‘ng‘iroq qiling. Ahvol og‘ir bo‘lsa, 103 ni chaqiring.
Kimyoterapiya vaqtida vitamin ichsa bo‘ladimi?
Ba’zi vitaminlar va o‘simlik vositalari kimyoterapiya dorilarining ta’siriga xalaqit berishi mumkin. Shuning uchun ularni o‘zboshimchalik bilan ichmang. Har qanday qo‘shimchani onkolog bilan kelishib oling.
Kimyoterapiyada soch har doim to‘kiladimi?
Yo‘q, soch to‘kilishi dorining turiga bog‘liq va hamma dorilar bunga sabab bo‘lmaydi. Agar to‘kilsa ham, odatda davolanish tugagach qayta o‘sadi. O‘zingizning dorilaringiz haqida shifokordan oldindan so‘rab oling.







