Ovqat tayyorlayotganda ko‘pchiligimiz sabzavot po‘stini, karam yoki brokkoli poyasini, lavlagi bargini, qovoq urug‘ini o‘ylamasdan chiqindiga tashlaymiz. Holbuki, bu foydali oziq-ovqat qismlari ko‘pincha tola (kletchatka), vitaminlar, minerallar va antioksidantlarga boy. Ularni to‘g‘ri ishlatish taomning to‘yimliligini oshiradi, oilaviy byudjetni tejaydi va oziq-ovqat isrofini kamaytiradi.
Shu bilan birga, mahsulotning hamma qismi ham xavfsiz emas. Ba’zi urug‘lar, ko‘kargan kartoshka po‘sti yoki yaxshi yuvilmagan po‘stlar zarar keltirishi mumkin. Quyida qaysi qismlarni ishlatish foydali, ularni qanday tayyorlash va nimalardan ehtiyot bo‘lish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Nega mahsulot qismlarini tashlamaslik kerak
Ko‘plab meva va sabzavotlarda foydali moddalar aynan po‘st ostida yoki tashqi qavatlarda to‘plangan bo‘ladi. Po‘st va poyalardagi tola ichak faoliyatini yaxshilaydi, uzoq vaqt to‘qlik hissini beradi va qondagi qand darajasining keskin ko‘tarilishini sekinlashtiradi. Barglar va ko‘katlar esa foliy kislotasi, K vitamini, kaliy va magniy kabi moddalar manbai.
Bundan tashqari, mahsulotni to‘liq ishlatish odati iqtisodiy jihatdan ham foydali: bir xil xarid bilan ko‘proq taom tayyorlash mumkin.
Tola nima uchun muhim
Ko‘pchilik kundalik ratsionida tola yetarli emas, chunki oq non, guruch va tozalangan mahsulotlar ko‘p iste’mol qilinadi. Tola ichakdagi foydali bakteriyalar uchun ozuqa bo‘lib xizmat qiladi, ich qotishining oldini olishga yordam beradi va qondagi xolesterin darajasiga ijobiy ta’sir qilishi mumkin. Po‘st va poyalarni ratsionga qo‘shish tolani qo‘shimcha xarajatsiz ko‘paytirishning oson yo‘li. Faqat tolani birdaniga ko‘paytirmang: ichak moslashishi uchun miqdorni asta-sekin oshiring va yetarli suv iching, aks holda dam bo‘lish va qorinda noqulaylik paydo bo‘lishi mumkin.
Tashlab yuboriladigan 10 ta foydali qism
- Brokkoli va gulkaram poyasi. Ko‘pchilik faqat gulchalarini ishlatadi, poyasi esa tolaga boy va mazali. Uning qattiq tashqi qavatini artib tashlab, ichki qismini mayda to‘g‘rang va sho‘rva, qovurdoq yoki salatga qo‘shing.
- Lavlagi va sabzi barglari. Yosh lavlagi barglari ismaloqqa o‘xshab pishiriladi, ularni sho‘rva va somsa ichiga ham qo‘shish mumkin. Sabzi barglarini oz miqdorda ko‘kat sifatida ishlatsa bo‘ladi. Barglarni yaxshilab yuving.
- Kartoshka po‘sti. Yaxshi yuvilgan yosh kartoshkani po‘sti bilan qaynatish yoki pechda pishirish tola va kaliyni ko‘proq saqlaydi. Lekin yashil tusga kirgan yoki unib chiqqan kartoshka po‘stini albatta kesib tashlang (bu haqda quyida).
- Olma, nok va bodring po‘sti. Mevaning tolasi va antioksidantlarining katta qismi po‘stda bo‘ladi. Ularni yaxshilab yuvib, po‘sti bilan iste’mol qiling.
- Qovoq urug‘i. Urug‘larni ajratib, yuvib, quritib, pechda yengil qovuring. Ular oqsil, rux, magniy va foydali yog‘lar manbai. Tuzni kam ishlating.
- Sitrus mevalar po‘sti (cedra). Limon va apelsinning sariq-to‘q sariq ustki qatlami xushbo‘y bo‘lib, pishiriq, choy va salatlarga qo‘shiladi. Ishlatishdan oldin mevani issiq suvda cho‘tka bilan yaxshilab yuving.
- Piyoz po‘sti. Uni yemaymiz, lekin sabzavot yoki go‘sht qaynatmasiga qo‘shib, keyin olib tashlash mumkin — qaynatma chiroyli rang va ta’m oladi.
- Selderey va ko‘katlar poyasi. Petrushka, kashnich, ukrop poyalari xushbo‘y. Ularni mayda to‘g‘rab sho‘rva, sous yoki qaynatmaga qo‘shing.
- Qovun va tarvuz po‘stining oq qismi. Ba’zi oilalarda undan murabbo yoki tuzlama tayyorlanadi. Faqat yaxshi yuvilgan, butun va buzilmagan mevadan foydalaning.
- Bodom va yong‘oqning ingichka po‘stlog‘i, kungaboqar urug‘i. Yong‘oqni ingichka po‘sti bilan yeyish tolani ko‘paytiradi. Urug‘larni esa me’yorida iste’mol qiling, chunki ular kaloriyali.
Qaysi qismlardan ehtiyot bo‘lish kerak
Hamma «chiqindi» ham foydali emas. Quyidagilarni yemaslik yoki juda ehtiyot bo‘lish kerak:
- Yashil yoki unib chiqqan kartoshka. Yashil qism va kurtaklarda solanin degan zaharli modda to‘planadi. U ko‘ngil aynishi, qusish, ich ketishi va bosh og‘rig‘iga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday joylarni kengroq kesib tashlang, kartoshka butunlay yashil bo‘lsa, uni ishlatmang.
- O‘rik, olcha, shaftoli danagining mag‘zi va olma urug‘i. Ularning ayrimlarida organizmda zaharli sianidga aylanadigan moddalar bor. Ayniqsa achchiq o‘rik mag‘zini ko‘p yeyish xavfli, bolalarga esa umuman bermang.
- Rovoch (revenya) barglari. Faqat poyasi iste’mol qilinadi, barglari zaharli.
- Mog‘or bosgan yoki chirigan qismlar. Mog‘or ko‘rinmagan joyga ham tarqalishi mumkin, ayniqsa yumshoq meva va sabzavotlarda. Bunday mahsulotni tashlang.
- Yaxshi yuvilmagan po‘stlar. Po‘stda tuproq, mikroblar va qishloq xo‘jaligi kimyoviy vositalari qoldig‘i bo‘lishi mumkin.
Po‘st va barglarni qanday to‘g‘ri tozalash kerak
- Mahsulotni oqar suv ostida yaxshilab yuving, qattiq po‘stlarni yumshoq cho‘tka bilan ishqalang.
- Ko‘katlar va barglarni avval idishdagi suvda ivitib, tuproq cho‘kkach, oqar suvda chaying.
- Shikastlangan, ezilgan, ko‘kargan joylarni kesib tashlang.
- Yuvish uchun sovun yoki idish yuvish vositasini ishlatmang — ular po‘stga shimilib qolishi mumkin.
- Tozalangan qismlarni muzlatgichda yopiq idishda saqlang va bir-ikki kun ichida ishlating.
Oshxonada amaliy g‘oyalar
- Sabzavot qaynatmasi: piyoz po‘sti, sabzi uchlari, selderey va ko‘kat poyalarini muzlatgichda yig‘ib boring, keyin ulardan sho‘rva uchun qaynatma tayyorlang.
- Pesto yoki ko‘kat sousi: lavlagi, sabzi barglari yoki ko‘kat poyalarini yong‘oq, sarimsoq va o‘simlik moyi bilan maydalang.
- Qarsildoq po‘stlar: yaxshi yuvilgan kartoshka po‘stini ozgina moy va ziravor bilan pechda pishiring.
- Smuzi: olma, nok yoki bodringni po‘sti bilan qo‘shing.
- Tuzlama: tarvuz po‘stining oq qismi va karam poyasidan qishga tuzlama tayyorlash mumkin. Tuz miqdoriga e’tibor bering.
Kimlar ehtiyot bo‘lishi kerak
Oshqozon-ichak kasalliklari, masalan, gastrit avj olgan payt, ichak yallig‘lanishi yoki operatsiyadan keyingi davrda qo‘pol tola og‘riq va dam bo‘lishini kuchaytirishi mumkin. Bunday holatlarda po‘st va poyalarni yaxshi pishirib, maydalab yeyish yoki vaqtincha cheklash kerak bo‘lishi mumkin — ovqatlanishni shifokor bilan kelishing. Kichik bolalar uchun qattiq po‘st va urug‘larni yaxshilab maydalang, chunki ular bo‘g‘ilish xavfini tug‘diradi.
Xulosa
Po‘st, poya, barg va urug‘lar ko‘pincha mahsulotning eng to‘yimli qismlaridan hisoblanadi. Ularni yaxshilab yuvib, to‘g‘ri tayyorlasangiz, taomingiz yanada foydali bo‘ladi va isrof kamayadi. Ammo yashil kartoshka, danak mag‘zi va mog‘orlangan qismlar kabi xavfli «chiqindilarni» albatta tashlang. Foydali oziq-ovqat qismlaridan oqilona foydalanish — sog‘lom va tejamkor ovqatlanishning oddiy yo‘li.
Ko‘p beriladigan savollar
Kartoshkani po‘sti bilan yeyish foydalimi?
Ha, yaxshi yuvilgan yosh kartoshka po‘stida tola va kaliy ko‘p. Ammo yashil tusga kirgan yoki unib chiqqan kartoshka po‘stida zaharli solanin to‘planadi, bunday qismlarni albatta kesib tashlash kerak.
O‘rik mag‘zini yeyish xavflimi?
Ayniqsa achchiq o‘rik mag‘zi tarkibida organizmda zaharli sianidga aylanadigan moddalar bor. Ularni ko‘p miqdorda yeyish zaharlanishga olib kelishi mumkin, bolalarga esa umuman berilmaydi.
Meva po‘stidagi kimyoviy qoldiqlarni qanday ketkazish mumkin?
Mevani oqar suv ostida yumshoq cho‘tka bilan yaxshilab yuvish qoldiqlarning ko‘p qismini ketkazadi. Sovun yoki idish yuvish vositalarini ishlatmang, chunki ular po‘stga shimilib qolishi mumkin.
Brokkoli poyasini yesa bo‘ladimi?
Ha, brokkoli poyasi tolaga boy va mazali. Qattiq tashqi qavatini artib tashlab, ichki qismini to‘g‘rab sho‘rva, qovurdoq yoki salatga qo‘shish mumkin.







