Har qanday juftlikda kelishmovchiliklar bo‘ladi va bu normal hol. Muhimi — janjal bo‘ladimi yoki yo‘qmi emas, balki u qanday kechishi va qanday tugashi. Janjalda o‘zini qanday tutish kerak degan savolga javob izlaganda ko‘pchilik bir xil xatoga duch keladi: sherik tanqid qilishi bilan darhol o‘zini himoya qilishga, oqlashga yoki javob hujumiga o‘tadi. Bu tabiiy reaksiya, lekin u ko‘pincha bahsni yanada kuchaytiradi.
Oila psixologlari munosabatlarni buzadigan asosiy xulq-atvor turlaridan biri sifatida aynan doimiy himoyalanishni ko‘rsatadi. Uning o‘rniga hamdardlik, ya’ni sherikning his-tuyg‘ularini tushunishga harakat qilish, nizoni yumshatadi va yaqinlikni mustahkamlaydi. Quyida bu nima uchun shunday ekani va kundalik hayotda qanday qo‘llash mumkinligi haqida amaliy maslahatlar beramiz.
O‘zini himoya qilish nima va u qanday ko‘rinadi
Himoyalanish — tanqid yoki shikoyatni eshitganda o‘zini aybsiz ko‘rsatishga, mas’uliyatni boshqaga yuklashga urinish. Odam bunday holatda sherikning so‘zlarini tinglash o‘rniga ichida javob tayyorlaydi. Himoyalanish turli shakllarda namoyon bo‘ladi:
- oqlanish: «Men ataylab qilmadim, ishim ko‘p edi»;
- qarshi ayblash: «Sen ham o‘tgan hafta shunday qilgansan»;
- inkor: «Unaqa narsa bo‘lmagan, sen bo‘rttiryapsan»;
- qurbon roliga kirish: «Nima qilsam ham baribir yoqmaydi»;
- mavzuni o‘zgartirish yoki suhbatni to‘xtatish.
Bu reaksiyalarning barchasi bitta xabarni beradi: «Sening tashvishing muhim emas, muammo senda». Sherik esa o‘zini eshitilmagan his qiladi va ovozini yanada balandlatadi.
Nega himoyalanish munosabatlarga zarar yetkazadi
Tanqidni eshitganda organizmda stress reaksiyasi ishga tushadi: yurak tez ura boshlaydi, mushaklar taranglashadi, fikrlash torayadi. Bu holatda miya «xavf»dan himoyalanishga sozlanadi va xotirjam muhokama qilish qiyinlashadi. Ikkala sherik ham shu holatga tushsa, bahs muammoni hal qilish o‘rniga kim haq ekanini aniqlash musobaqasiga aylanadi.
Vaqt o‘tib, bunday janjallar takrorlansa, quyidagi oqibatlar paydo bo‘lishi mumkin:
- sheriklar muammolarni ochiq aytishdan qo‘rqa boshlaydi;
- xafagarchiliklar to‘planib, ichki norozilik kuchayadi;
- bir-biridan uzoqlashish, sovuqlik paydo bo‘ladi;
- arzimas sabablar ham katta janjalga aylanadi;
- doimiy stress uyqu, kayfiyat va umumiy sog‘liqqa ta’sir qiladi.
Hamdardlik nima va u qanday yordam beradi
Hamdardlik — sherikning nima his qilayotganini tushunishga va buni unga ko‘rsatishga harakat qilish. Bu uning har bir so‘ziga rozi bo‘lish yoki o‘zingizni har doim aybdor deb tan olish degani emas. Hamdardlik shunchaki «Men seni eshityapman va sening his-tuyg‘ularing men uchun muhim» degan xabarni beradi.
Odam o‘zini tushunilgan his qilganda, uning stress darajasi pasayadi, ovozi pasayadi va u sizning nuqtai nazaringizni eshitishga tayyor bo‘ladi. Shu tariqa bahs «bir-biriga qarshi» emas, balki «muammoga qarshi birgalikda» degan formatga o‘tadi.
Janjalda hamdardlikni qanday qo‘llash mumkin
1. Avval tinglang, keyin javob bering
Sherik gapirayotganda uning so‘zini bo‘lmang va ichingizda javob tayyorlamang. Maqsad — u nima demoqchi ekanini haqiqatan tushunish. Ko‘z bilan aloqa, bosh irg‘ash va xotirjam tana holati ham tinglayotganingizni ko‘rsatadi.
2. Eshitganingizni o‘z so‘zlaringiz bilan qaytaring
Masalan: «Tushunishimcha, men kechikib kelganimda sen o‘zingni e’tiborsiz qolgandek his qilding. Shundaymi?» Bu oddiy usul sherikka uni eshitganingizni ko‘rsatadi va noto‘g‘ri tushunishlarning oldini oladi.
3. His-tuyg‘ularni tan oling
«Sen xafa bo‘lganingni tushunaman» yoki «Bu senga og‘ir bo‘lganini ko‘ryapman» kabi iboralar vaziyatni tez yumshatadi. Siz uning his-tuyg‘ularini tan olish bilan o‘z nuqtai nazaringizdan voz kechmaysiz.
4. O‘z hissangizni tan oling
Ko‘pincha muammoda ikkala tomonning ham ozgina hissasi bo‘ladi. «Ha, men oldindan qo‘ng‘iroq qilishim kerak edi» degan qisqa e’tirof ko‘plab himoyaviy jumlalardan ko‘ra kuchliroq ta’sir qiladi.
5. «Men» iboralari bilan gapiring
O‘z fikringizni bildirayotganda «Sen doim...» o‘rniga «Men ... his qilaman» deb boshlang. Masalan: «Charchab kelganimda tanqid eshitsam, o‘zimni qadrsiz his qilaman». Bu sherikda ham himoyalanish istagini kamaytiradi.
6. Kerak bo‘lsa, tanaffus qiling
Agar hissiyotlar juda kuchayib ketsa, suhbatni vaqtincha to‘xtatish foydali. Muhimi, buni to‘g‘ri qilish: «Hozir juda asabiylashib ketdim, keling, yigirma daqiqadan keyin davom ettiraylik». Tanaffus vaqtida sayr qiling, sekin nafas oling, keyin suhbatga qayting. Suhbatni butunlay tashlab ketish yoki gaplashmay yurish esa muammoni chuqurlashtiradi.
Janjalda qilmaslik kerak bo‘lgan narsalar
- haqorat qilish, kamsitish, kinoya va masxara;
- «sen doim» va «sen hech qachon» kabi umumlashtirishlar;
- eski xafagarchiliklarni qayta-qayta eslatish;
- bolalar yoki qarindoshlar oldida janjallashish;
- ajralish yoki ketish bilan qo‘rqitish;
- jismoniy kuch ishlatish yoki narsalarni sindirish — bu mutlaqo qabul qilinmaydi.
Janjaldan keyin munosabatlarni tiklash
Bahs tugagandan keyin yarashish ham muhim. Kechirim so‘rash, quchoqlash, birga choy ichish yoki shunchaki «Seni yaxshi ko‘raman, birga yechim topamiz» deyish yaqinlikni tiklaydi. Keyinroq, xotirjam vaqtda, nima bahsga sabab bo‘lganini va kelajakda bunday vaziyatda qanday yo‘l tutish kerakligini birga muhokama qilish foydali.
Nizolarning oldini olishga yordam beradigan kundalik odatlar
Ko‘plab janjallarni oldindan yumshatish mumkin. Buning uchun har kungi kichik odatlar katta ahamiyatga ega:
- har kuni bir-biringiz bilan qisqa bo‘lsa ham xotirjam suhbatlashish uchun vaqt ajrating;
- sherikning qilgan yaxshi ishlarini payqang va unga minnatdorchilik bildiring;
- muammoni to‘planib qolishiga yo‘l qo‘ymay, kichikligidayoq muloyim ohangda ayting;
- muhim mavzularni charchagan, och yoki shoshib turgan paytda muhokama qilmang;
- uy yumushlari va mas’uliyatlarni oldindan kelishib oling.
Xulosa
Janjalda o‘zini himoya qilishga intilish tabiiy, ammo u bahsni kuchaytiradi va munosabatlarni zaiflashtiradi. Tinglash, eshitganini qaytarish, his-tuyg‘ularni tan olish, o‘z hissasini e’tirof etish va «men» iboralari bilan gapirish nizoni xotirjamroq va samaraliroq hal qilishga yordam beradi. Agar o‘zingiz uddalay olmasangiz, mutaxassis yordamidan foydalanishdan tortinmang.
Ko‘p beriladigan savollar
Janjalda jim turish to‘g‘rimi?
Qisqa tanaffus olish hissiyotlarni bosish uchun foydali bo‘lishi mumkin. Biroq suhbatdan butunlay chiqib ketish yoki kunlab gaplashmaslik muammoni chuqurlashtiradi. Tanaffus olayotganingizni aytib, keyin suhbatga qaytish muhim.
Har doim kechirim so‘rashim kerakmi?
Hamdardlik har doim aybni bo‘yningizga olish degani emas. Siz sherikning his-tuyg‘ularini tan olib, o‘z nuqtai nazaringizni ham xotirjam bildirishingiz mumkin. Agar haqiqatan xato qilgan bo‘lsangiz, buni samimiy tan olish munosabatlarni mustahkamlaydi.
Sherik doim o‘zini himoya qilsa, nima qilish kerak?
Shikoyatni ayblov shaklida emas, «men» iboralari bilan aytishga harakat qiling va xotirjam vaqtni tanlang. Agar bu yordam bermasa, oila psixologi bilan birga ishlash foydali bo‘lishi mumkin.
Janjallar sog‘liqqa ta’sir qiladimi?
Doimiy nizolar va surunkali stress uyqu, kayfiyat va umumiy holatga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun nizolarni sog‘lom usullar bilan hal qilishni o‘rganish nafaqat munosabatlar, balki sog‘liq uchun ham muhim.







