Ortiqcha vazn haqida ko‘p gapiriladi, ammo kam vazn ham salomatlik uchun jiddiy muammo bo‘lishi mumkin. Ba’zi odamlar tabiatan ozg‘in bo‘ladi va o‘zini yaxshi his qiladi, boshqalarda esa vazn yetishmasligi to‘yib ovqatlanmaslik, stress yoki yashirin kasallik belgisi bo‘ladi. Shuning uchun «ozg‘inlik — sog‘lomlik belgisi» degan fikr har doim ham to‘g‘ri emas.
Ushbu maqolada kattalarda kam vazn qanday aniqlanishi, uning asosiy sabablari, salomatlikka xavflari va vaznni sog‘lom yo‘l bilan qanday oshirish mumkinligi haqida gaplashamiz. Shuningdek, qaysi holatlarda shifokorga murojaat qilish zarurligini ham ko‘rib chiqamiz.
Kam vazn qanday aniqlanadi
Kattalarda vazn holatini baholash uchun ko‘pincha tana massasi indeksi (TMI) ishlatiladi. U vaznni (kilogrammda) bo‘yning (metrda) kvadratiga bo‘lish orqali hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti mezonlariga ko‘ra, kattalarda TMI 18,5 dan past bo‘lsa, bu kam vazn hisoblanadi.
Biroq TMI — taxminiy ko‘rsatkich. U mushak va yog‘ nisbatini, suyak tuzilishini va yoshni hisobga olmaydi. Masalan, sportchi yoki tabiatan ingichka suyakli odamda TMI past bo‘lishi mumkin, lekin u sog‘lom bo‘ladi. Shuning uchun vaznning o‘zidan ko‘ra uning o‘zgarishi muhimroq: ayniqsa, sababsiz va tez vazn yo‘qotish doim e’tibor talab qiladi.
Kam vaznning sabablari
Tabiiy va irsiy omillar
Ba’zi odamlarda moddalar almashinuvi tez bo‘ladi yoki ota-onasidan ozg‘in qomat meros qolgan. Agar ular yetarli ovqatlansa, o‘zini yaxshi his qilsa va tahlillari me’yorda bo‘lsa, bu odatda xavotirga sabab bo‘lmaydi.
Yetarli ovqatlanmaslik
- tartibsiz ovqatlanish, ovqatni o‘tkazib yuborish;
- ish yoki o‘qishdagi bandlik;
- moliyaviy qiyinchiliklar;
- qattiq va noto‘g‘ri parhezlar.
Kasalliklar
- qalqonsimon bez faoliyatining oshishi — moddalar almashinuvini tezlashtiradi;
- qandli diabet — ayniqsa nazoratsiz bo‘lsa, vazn yo‘qotishga olib keladi;
- ichak kasalliklari — masalan, tseliakiya va ichakning surunkali yallig‘lanishli kasalliklari ozuqa moddalarning so‘rilishini buzadi;
- surunkali infeksiyalar — sil, gijja invaziyalari va boshqalar;
- o‘sma kasalliklari;
- surunkali yurak, o‘pka, buyrak va jigar kasalliklari.
Ruhiy omillar
- depressiya va xavotir ishtahani pasaytiradi;
- surunkali stress;
- ovqatlanish buzilishlari, masalan, nervoz anoreksiya — bu jiddiy ruhiy kasallik bo‘lib, mutaxassis yordamini talab qiladi.
Boshqa sabablar
Chekish ishtahani susaytiradi, ayrim dorilar ko‘ngil aynishi va ishtaha yo‘qolishiga sabab bo‘ladi. Keksalarda tish muammolari, yolg‘izlik va ta’m sezishning pasayishi ham kam ovqatlanishga olib keladi.
Kam vazn salomatlikka qanday ta’sir qiladi
- Immunitetning pasayishi — tez-tez kasallanish va sekin tuzalish.
- Suyaklarning mo‘rtlashishi — osteoporoz va sinish xavfi ortadi.
- Kamqonlik — temir, B12 vitamini va foliy kislotasi yetishmasligi tufayli.
- Doimiy charchoq va mushak kuchsizligi.
- Ayollarda hayz siklining buzilishi va homilador bo‘lishda qiyinchiliklar.
- Teri, soch va tirnoqlar holatining yomonlashuvi.
- Jarrohlik amaliyotlari va kasalliklardan keyin sekin tiklanish.
Tashxis
Shifokor avvalo suhbat orqali ovqatlanish, turmush tarzi, vazn qachondan va qanchalik kamayganini aniqlaydi. Keyin ko‘rikdan o‘tkazadi va kerak bo‘lsa quyidagi tekshiruvlarni buyuradi:
- umumiy qon va siydik tahlili;
- qondagi qand miqdori;
- qalqonsimon bez gormonlari;
- jigar va buyrak ko‘rsatkichlari;
- temir, vitaminlar darajasi;
- najas tahlili, kerak bo‘lsa ichak kasalliklari uchun tekshiruvlar;
- o‘pka rentgeni va boshqa tekshiruvlar.
Sog‘lom yo‘l bilan vazn olish
Ovqatlanish tartibi
- Tez-tez ovqatlaning. Kuniga uch marta asosiy ovqat va ikki-uch marta tamaddi qiling. Kichik, lekin to‘yimli porsiyalar ishtaha kam bo‘lganda qulayroq.
- To‘yimli mahsulotlarni tanlang. Bo‘sh kaloriyali shirinliklar va fast-fud o‘rniga energiya va ozuqa moddalarga boy ovqatlarni afzal ko‘ring.
- Ovqat oldidan ko‘p suyuqlik ichmang. Bu oshqozonni to‘ldirib, ishtahani pasaytiradi. Ichimliklarni ovqatdan keyin iching.
Foydali mahsulotlar
- yong‘oqlar, urug‘lar va ulardan tayyorlangan pastalar;
- quritilgan mevalar — o‘rik, mayiz, anjir;
- sut, qatiq, tvorog, pishloq;
- tuxum, go‘sht, baliq, parranda;
- dukkaklilar — no‘xat, loviya, mosh;
- to‘liq donli non, yormalar, guruch;
- o‘simlik moylari — salat va bo‘tqalarga qo‘shish mumkin;
- avokado, banan.
Amaliy maslahatlar
- bo‘tqaga sut, yong‘oq va quritilgan mevalar qo‘shing;
- salatlarga o‘simlik moyi va pishloq qo‘shing;
- tamaddi uchun yong‘oq, qatiq yoki pishloqli buterbrodni yoningizda olib yuring;
- sut, banan va yong‘oqdan uyda kokteyl tayyorlang;
- ovqatni chiroyli bezating va yaqinlar davrasida ovqatlaning — bu ishtahani oshiradi.
Jismoniy faollik
Kuch mashqlari vazn yog‘ emas, mushak hisobiga oshishiga yordam beradi va ishtahani yaxshilaydi. Mashqlarni yengil yuklamadan boshlab, asta-sekin oshiring. Juda ko‘p aerob mashq esa ko‘p energiya sarflaydi, shuning uchun uni me’yorida saqlang.
Keksa yoshdagilarda kam vazn
Keksalarda vazn yo‘qotish alohida e’tibor talab qiladi, chunki ular mushak va suyak massasini tez yo‘qotadi, bu esa yiqilish va sinish xavfini oshiradi. Ko‘pincha sabab oddiy: tishlar yoki protez noqulayligi tufayli chaynash qiyinlashadi, ta’m va hid sezish pasayadi, yolg‘iz yashaydigan odam o‘zi uchun ovqat tayyorlashga erinadi.
Oila a’zolari bunga e’tibor berishi muhim. Yumshoq, oson chaynaladigan, lekin to‘yimli taomlar — bo‘tqa, sho‘rva, tvorog, qaynatilgan tuxum, qiyma qo‘shilgan sabzavotlar — tayyorlang. Keksalarni oila dasturxoniga taklif qiling, chunki birga ovqatlanish ishtahani oshiradi. Tish muammolari bo‘lsa, stomatologga murojaat qiling, doimiy dori qabul qilinsa, ishtahaga ta’siri haqida shifokordan so‘rang.
Nimalardan saqlanish kerak
Vazn olish uchun shakar, gazli ichimliklar, chips va fast-fudga berilish noto‘g‘ri yo‘l. Ular vaznni oshirishi mumkin, lekin yog‘ asosan qorin atrofida to‘planadi va yurak, qand bilan bog‘liq muammolar xavfini oshiradi. Reklama qilinadigan «vazn oshiruvchi» vositalar va gormonal preparatlarni shifokor buyurmasa qabul qilmang.
Xulosa
Kam vazn har doim ham kasallik emas, ammo u e’tiborsiz qoldirilmasligi kerak, ayniqsa vazn sababsiz kamayayotgan bo‘lsa. Avvalo shifokor bilan yashirin kasalliklarni istisno qiling. Keyin tez-tez va to‘yimli ovqatlanish, sog‘lom yog‘lar va oqsilga boy mahsulotlar hamda kuch mashqlari yordamida vaznni asta-sekin va sog‘lom yo‘l bilan oshiring.
Ko‘p beriladigan savollar
Kam vazn qanday aniqlanadi?
Kattalarda ko‘pincha tana massasi indeksi ishlatiladi: u 18,5 dan past bo‘lsa, kam vazn hisoblanadi. Biroq bu taxminiy ko‘rsatkich, shuning uchun shifokor umumiy holatni ham baholaydi.
Tez vazn olish uchun nima yeyish kerak?
Juda tez emas, asta-sekin vazn olish sog‘liq uchun xavfsizroq. Yong‘oq, quritilgan mevalar, sut mahsulotlari, tuxum, go‘sht, dukkaklilar va o‘simlik moylari kabi to‘yimli mahsulotlarni tez-tez iste’mol qilish tavsiya etiladi.
Ozg‘inlik har doim kasallik belgisimi?
Yo‘q, ba’zi odamlar tabiatan ozg‘in bo‘ladi va sog‘lom. Lekin sababsiz va tez vazn yo‘qotish, ayniqsa boshqa belgilar bilan birga, tekshiruvni talab qiladi.
Vazn oshiruvchi preparatlarni ichsa bo‘ladimi?
Shifokor buyurmagan vazn oshiruvchi vositalar va gormonlarni qabul qilish tavsiya etilmaydi. Avval kam vazn sababini aniqlash, keyin ovqatlanishni to‘g‘rilash kerak.







