Ko‘p ota-onalar o‘g‘il bolasini cho‘miltirayotganda olatning uchidagi teri (preputsiy, «xatna terisi») orqaga surilmasligini payqab, xavotirga tushishadi. Bu holat fimoz deb ataladi. Yaxshi xabar shuki, kichik bolalarda bu ko‘pincha kasallik emas, balki tabiiy rivojlanish bosqichi. Ammo ba’zan fimoz haqiqatan davolashni talab qiladi, kattalarda esa u boshqa kasalliklar belgisi bo‘lishi mumkin.
Quyida fimoz nima, qaysi holatda kutish kifoya va qachon shifokorga borish kerak, uyda nimalar qilinmasligi kerakligi va zamonaviy davolash usullari haqida so‘z yuritamiz.
Fimoz nima
Fimoz — olat boshchasini (glans) qoplab turuvchi terining toraygani yoki boshchaga yopishib turgani sababli uni orqaga surib, boshchani ochib bo‘lmaydigan holat. Tibbiyotda ikki xil fimoz farqlanadi va ularni chalkashtirmaslik juda muhim.
Fiziologik fimoz — yoshga xos normal holat
Deyarli barcha o‘g‘il bolalar teri boshchaga yopishgan holda tug‘iladi. Bu yopishma boshchani siydik va tagliklar ta’siridan himoya qiladi. Yillar davomida teri ostida tabiiy yog‘simon modda (smegma) to‘planib, yopishmani asta-sekin ajratadi, tungi erektsiyalar ham terining cho‘zilishiga yordam beradi. Shu sababli teri har bir bolada o‘z vaqtida ochiladi: ko‘pchilikda maktab yoshigacha, ba’zilarda esa faqat o‘smirlikda. 16–17 yoshga kelib boshchasi umuman ochilmaydigan o‘smirlar atigi 1% atrofida bo‘ladi.
Fiziologik fimozda bola siyganda terining uchi biroz «shar» kabi bo‘rtishi mumkin. Agar siydik oqimi yaxshi, og‘riq va qizarish bo‘lmasa, bu odatda xavfli emas. Teri ostida ko‘rinadigan oq-sarg‘ish donachalar ham ko‘pincha yiring emas, balki to‘plangan smegma — ular o‘z-o‘zidan chiqib ketadi.
Patologik fimoz
Patologik fimozda teri uchida chandiq hosil bo‘ladi: u oqarib, qattiq halqa ko‘rinishini oladi va cho‘zilmay qoladi. Bunga ko‘pincha teri ostidagi takroriy yallig‘lanishlar, terini kuch bilan orqaga tortishdan qolgan mayda yirtiqlar yoki surunkali teri kasalligi — skleroz liken sabab bo‘ladi. Bunday fimoz yosh bilan o‘tib ketmaydi va davolashni talab qiladi.
Nega terini kuch bilan orqaga tortish mumkin emas
Ba’zan qarindoshlar yoki tajribasiz maslahatchilar «gigiyena uchun» terini majburan ochishni tavsiya qilishadi. Xalqaro bolalar urologiyasi tavsiyalari buni qat’iyan man etadi. Kuch bilan ochishda:
- nozik teri va yopishma yirtiladi, bola qattiq og‘riq sezadi;
- yirtiq joylar bitganda chandiq hosil bo‘ladi va fiziologik fimoz haqiqiy, patologik fimozga aylanishi mumkin;
- ochilgan tor teri boshcha orqasida qisilib qolib, parafimoz — shoshilinch holatni keltirib chiqarishi mumkin;
- bola keyinchalik tekshiruv va gigiyenadan qo‘rqadigan bo‘lib qoladi.
Bolalarda to‘g‘ri gigiyena oddiy: olatni tashqi tomondan iliq suv bilan yuvish kifoya, teri ostini sovun yoki antiseptik bilan yuvish shart emas. Teri o‘z-o‘zidan ochila boshlagach, bolaga uni ehtiyotkorlik bilan surib, suv bilan chayib, albatta joyiga qaytarishni o‘rgatiladi.
Parafimoz — shoshilinch holat
Parafimozda orqaga surilgan tor teri boshcha orqasida halqa kabi qisilib qoladi va joyiga qaytmaydi. Qon aylanishi buziladi, boshcha tez shishadi, ko‘karadi va kuchli og‘riydi. Bu holat bir necha soat ichida to‘qimalarning shikastlanishiga olib kelishi mumkin.
Parafimozda darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling yoki eng yaqin shoshilinch yordam bo‘limiga, urolog yoki bolalar jarrohiga boring. Ertasi kunni kutmang. Shifokor odatda shishni kamaytirib, terini qo‘lda joyiga qaytaradi, kamdan-kam hollarda kichik jarrohlik muolajasi kerak bo‘ladi. Uyda terini kuch bilan qaytarishga urinish shikastni kuchaytirishi mumkin.
Balanopostit — teri ostidagi yallig‘lanish
Balanopostit — olat boshchasi va uni qoplagan terining yallig‘lanishi. U fimozli bolalarda ham, kattalarda ham uchraydi. Belgilari:
- olat uchining qizarishi va shishishi;
- og‘riq, qichishish, siyganda achishish;
- teri ostidan yiringsimon yoki noxush hidli ajralma;
- ba’zan harorat ko‘tarilishi.
Yengil holatlarda iliq suvli vannachalar va gigiyena yordam beradi, lekin aniq davolashni shifokor belgilaydi: sababga qarab antiseptik, zamburug‘ga qarshi yoki antibakterial vositalar qo‘llanadi. Kattalarda balanopostit ko‘pincha zamburug‘ — kandidoz bilan bog‘liq bo‘ladi. Siyganda achishish va tez-tez siyish siydik yo‘llari infeksiyasi belgisi ham bo‘lishi mumkin, shuning uchun bunday holatda siydik tahlili topshiriladi. Takrorlanuvchi balanopostit — fimozni faol davolashga ko‘rsatma.
Fimoz qanday aniqlanadi
Tashxis uchun odatda murakkab tekshiruvlar kerak emas: shifokor bolani ko‘rikdan o‘tkazadi, terini kuch ishlatmasdan, juda yumshoq surib ko‘radi va uning uchida chandiq bor-yo‘qligini baholaydi. Ota-onalardan bola qanday siyishi, siydik oqimi, yallig‘lanishlar soni va qachon boshlangani so‘raladi. Shuning uchun tashrifdan oldin bolaning siyishini kuzatib, savollarni yozib olish foydali.
Qo‘shimcha tekshiruvlar faqat zarurat bo‘lganda buyuriladi:
- siydik tahlili — infeksiya shubhasi bo‘lsa;
- buyrak va qovuq ultratovush tekshiruvi — takroriy yoki isitmali siydik infeksiyalarida;
- siydik oqimini o‘lchash (uroflowmetriya) — siyish qiyinlashganda;
- kattalarda qondagi qand va teri namunasi — skleroz liken yoki boshqa teri kasalligiga shubha bo‘lsa.
Ko‘rikdan qo‘rqqan bola bilan oldindan xotirjam gaplashing, uyalish yoki jazo haqida gapirmang. Shifokor bilan birga harakat qilish bolaning ishonchini saqlaydi va keyingi gigiyenani osonlashtiradi.
Fimoz qanday davolanadi
Fiziologik fimoz, agar bezovta qilmasa, davolanmaydi — faqat kuzatiladi. Patologik fimoz yoki shikoyatlar bo‘lganda davolash bosqichma-bosqich olib boriladi.
Gormonli malhamlar
Birinchi bosqich — mahalliy kortikosteroid (gormonli) malhamlar. Ular terini yupqalashtirib, elastikligini oshiradi va yumshoq cho‘zish mashqlari bilan birga ko‘pchilik bolalarda bir necha hafta ichida terining ochilishiga yordam beradi. Tadqiqotlarga ko‘ra, bu usul ko‘p hollarda operatsiyadan qochish imkonini beradi. Malham turi, uni surtish tartibi va muddatini faqat shifokor belgilaydi; mustaqil ravishda uzoq muddat gormonli vosita qo‘llash tavsiya etilmaydi.
Jarrohlik: sunnat va preputsioplastika
Malham yordam bermasa, chandiq qattiq bo‘lsa, skleroz liken aniqlansa yoki asoratlar takrorlansa, jarrohlik muolajasi ko‘rib chiqiladi:
- tibbiy sunnat (sirkumtsiziya) — terini to‘liq yoki qisman olib tashlash; skleroz likenda eng ishonchli usul hisoblanadi;
- preputsioplastika — terini saqlab qolgan holda tor halqani kesib kengaytirish; terini saqlab qolishni istaganlar uchun muqobil.
O‘zbekistonda ko‘p oilalar o‘g‘il bolalarni an’anaviy sunnat qildiradi. Muhimi — bu muolaja steril sharoitda, og‘riqsizlantirish bilan, malakali bolalar jarrohi yoki urolog tomonidan bajarilishi kerak. Ba’zi tug‘ma holatlarda (masalan, siydik chiqaruv teshigi noto‘g‘ri joylashgan gipospadiyada) sunnatni oldindan tekshiruvsiz qilish mumkin emas, chunki teri keyinchalik tiklovchi operatsiya uchun kerak bo‘lishi mumkin.
Operatsiyadan keyin bir necha kun yengil shish va noqulaylik bo‘lishi tabiiy. Shifokor parvarish, cho‘milish va og‘riqsizlantirish bo‘yicha ko‘rsatma beradi. Kuchli qon ketishi, siyishning to‘xtab qolishi, yuqori isitma yoki yiringli ajralma paydo bo‘lsa, darhol shifokorga murojaat qiling.
Kattalarda fimoz
Erkaklarda fimoz ko‘pincha hayot davomida orttiriladi. Asosiy sabablari:
- qandli diabet — siydikdagi qand zamburug‘ va bakteriyalar uchun qulay muhit yaratadi, takroriy balanopostit terida yoriqlar va chandiq qoldiradi;
- skleroz liken — terining surunkali yallig‘lanishi: teri oqarib, yupqalashadi, qattiqlashadi;
- gigiyenaning yetarli emasligi va takroriy infeksiyalar;
- ortiqcha vazn — olat qorin yog‘i ostida qolib, terining namligi va yallig‘lanishi oshadi;
- jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar, shikastlar.
Ilgari bemalol ochilgan teri yangidan torayib, yorila boshlasa, albatta qonda qand miqdorini tekshirish kerak — ba’zan qandli diabet aynan shu belgi bilan aniqlanadi. Kattalarda fimoz jinsiy aloqada og‘riq, yorilish va qon ketishiga sabab bo‘ladi, uzoq yillar davolanmagan fimoz va surunkali yallig‘lanish esa olat saratoni xavfini oshiradi. Shuning uchun uyalmasdan urologga murojaat qilish lozim.
Uyda nimalar qilish mumkin va nima mumkin emas
- kichik bolalarda olatni faqat tashqi tomondan iliq suv bilan yuving;
- terini kuch bilan ochmang va shifokor ko‘rsatmasisiz hech qanday asbob yoki «cho‘zish» usullarini qo‘llamang;
- parfyumerli sovun, ho‘l salfetka va kuchli antiseptiklarni ishlatmang — ular terini qitiqlaydi;
- teri ochiladigan o‘g‘il bolalar va erkaklar yuvingandan keyin terini albatta joyiga qaytarishi kerak;
- kattalarda qand miqdorini nazorat qiling va takroriy yallig‘lanishni e’tiborsiz qoldirmang.
Xulosa
Kichik bolalarda fimoz ko‘pincha normal holat bo‘lib, teri yillar davomida o‘z-o‘zidan ochiladi. Asosiy qoida — terini kuch bilan tortmaslik. Siyish qiyinlashsa, chandiqli halqa paydo bo‘lsa yoki yallig‘lanish takrorlansa, bolalar urologiga murojaat qilish kerak: ko‘pincha gormonli malham yetarli, ba’zan sunnat yoki preputsioplastika qilinadi. Parafimoz — 103 ga qo‘ng‘iroq qilishni talab qiladigan shoshilinch holat. Kattalarda yangi paydo bo‘lgan fimoz qandli diabet yoki skleroz likenni tekshirish uchun sabab.
Ko‘p beriladigan savollar
Fimoz nima?
Fimoz — olat boshchasini qoplagan terini orqaga surib bo‘lmaydigan holat. Kichik bolalarda bu odatda tabiiy (fiziologik) holat, chandiq bilan kechadigan fimoz esa patologik hisoblanadi va davolanadi.
Fimoz qanday kasallik, u xavflimi?
Fiziologik fimoz kasallik emas. Patologik fimoz siyishni qiyinlashtirishi, takroriy balanopostit va siydik infeksiyalariga, parafimozga sabab bo‘lishi mumkin. Kattalarda uzoq davom etgan fimoz jinsiy hayotga xalaqit beradi va olat saratoni xavfini oshiradi.
Bolalarda fimoz necha yoshgacha normal?
Aniq chegara yo‘q: ko‘p bolalarda teri maktab yoshigacha ochiladi, ba’zilarda esa o‘smirlikda. Agar bola bemalol siysa va yallig‘lanish bo‘lmasa, kutish mumkin. Siyish qiyinligi, chandiq yoki takroriy yallig‘lanish bo‘lsa, yoshidan qat’i nazar shifokorga borish kerak.
Fimozni operatsiyasiz davolash mumkinmi?
Ha, ko‘p hollarda. Shifokor belgilagan gormonli malham va yumshoq cho‘zish ko‘pchilik bolalarda terini ochadi. Qattiq chandiq yoki skleroz liken bo‘lsa, odatda jarrohlik kerak bo‘ladi.
Kattalarda fimoz davolash qanday bo‘ladi?
Avval sabab aniqlanadi: qand miqdori tekshiriladi, yallig‘lanish va zamburug‘ infeksiyasi davolanadi. Yengil holatda gormonli malham yordam beradi, chandiq yoki skleroz likenda urolog sunnat yoki preputsioplastika taklif qiladi.







