Chov sohasida yoki sonda yurganda kuchayadigan og‘riq, ertalab o‘rindan turganda oyoq «qotib» qolishi, paypoq kiyish yoki mashinaga o‘tirish qiyinlashishi — bular koksartrozning, ya’ni chanoq-son bo‘g‘imi artrozining tipik belgilari. Bu tizza artrozidan keyin eng ko‘p uchraydigan artroz turlaridan biri bo‘lib, asosan 50 yoshdan keyin rivojlanadi.
Koksartroz asta-sekin kuchayadi, ammo uning rivojlanishini sekinlashtirish va og‘riqni nazorat qilish mumkin. Kasallik og‘ir bosqichga yetsa ham, zamonaviy bo‘g‘im endoprotezi ko‘pchilikka og‘riqsiz yurishni qaytaradi. Quyida koksartroz nima, qanday namoyon bo‘ladi va xalqaro tavsiyalarga (NICE, OARSI) ko‘ra qanday davolanadi — shularni ko‘rib chiqamiz.
Koksartroz nima
Chanoq-son bo‘g‘imi — son suyagi boshchasi chanoqdagi kosachaga (atsetabulumga) kirib turadigan sharsimon bo‘g‘im. Ikkala yuza silliq tog‘ay bilan qoplangan va harakatni yengillashtiradi. Koksartrozda tog‘ay asta-sekin yupqalashadi va yoriladi, uning ostidagi suyak qalinlashadi, chetlarida suyak o‘simtalari (osteofitlar) paydo bo‘ladi, bo‘g‘im yorig‘i torayadi. Bu shunchaki «eskirish» emas: butun bo‘g‘imda — tog‘ay, suyak, bo‘g‘im xaltasi va atrofdagi mushaklarda — o‘zgarishlar bo‘ladi. Artrozning umumiy mexanizmi haqida artroz maqolamizda yozganmiz.
Sabablar va xavf omillari
- yosh (50 dan keyin xavf ancha oshadi) va irsiyat;
- ortiqcha vazn — bo‘g‘imga tushadigan yukni oshiradi;
- chanoq-son bo‘g‘imi displaziyasi — kosachaning sayozligi; yoshlardagi koksartrozning asosiy sabablaridan biri;
- femoroatsetabulyar impingement — son boshchasi va kosacha shaklining nomuvofiqligi;
- oldingi jarohatlar, sinishlar, bolalikdagi bo‘g‘im kasalliklari;
- son boshchasining avaskulyar nekrozi, revmatoid artrit kabi yallig‘lanish kasalliklari;
- yillar davomida og‘ir jismoniy mehnat.
Koksartroz belgilari
- Chovda og‘riq — eng tipik belgi; og‘riq sonning old yuzasi, dumba yoki sonning yon tomoniga tarqalishi mumkin;
- og‘riq tizzaga tarqalishi — ba’zan bemor faqat tizza og‘rig‘idan shikoyat qiladi, sabab esa son bo‘g‘imida bo‘ladi;
- boshida yurganda va yuklamadan keyin, keyingi bosqichlarda tinch holatda va kechasi ham og‘riq;
- ertalab yoki uzoq o‘tirgandan keyin qotish — odatda 30 daqiqadan kamroq davom etadi;
- harakat cheklanishi: oyoqni ichkariga burish, paypoq va poyabzal kiyish, oyoqni oyoq ustiga qo‘yish qiyinlashadi;
- oqsoqlanish, yurganda «g‘ijirlash», keyinchalik oyoq qisqargandek tuyulishi.
Bo‘g‘imning to‘satdan qizarishi, shishib, qattiq og‘rishi va isitma bo‘lsa — bu artroz emas, infeksiya yoki kristall artriti bo‘lishi mumkin (podagra chanoq-son bo‘g‘imida kam uchraydi, lekin boshqa bo‘g‘imlarda tez-tez uchraydi — bu haqda podagra maqolasida o‘qing). Keksa odam yiqilgandan keyin oyoqqa tayana olmasa, son bo‘yni sinishini istisno qilish uchun darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Koksartroz bosqichlari
Rentgen tasviriga ko‘ra bosqichlar ajratiladi. MDH mamlakatlarida ko‘pincha uch bosqich (daraja) ishlatiladi, xalqaro amaliyotda esa Kellgren–Lourens shkalasi (0–4):
- 1-bosqich — og‘riq faqat katta yuklamadan keyin; rentgenda bo‘g‘im yorig‘i biroz toraygan yoki mayda osteofitlar.
- 2-bosqich — og‘riq yurganda muntazam, ertalabki qotish, harakat biroz cheklangan; bo‘g‘im yorig‘i aniq toraygan, osteofitlar ko‘rinadi.
- 3-bosqich — doimiy, jumladan kechki og‘riq, oqsoqlanish, harakat keskin cheklangan; bo‘g‘im yorig‘i deyarli yo‘q, suyak deformatsiyasi.
Muhimi: rentgen manzarasi va og‘riq har doim mos kelmaydi. Davolash rasmga emas, shikoyatlar va hayot sifatiga qarab tanlanadi.
Tashxis
NICE tavsiyalariga ko‘ra, 45 yoshdan katta, yuklama bilan bog‘liq bo‘g‘im og‘rig‘i va 30 daqiqadan qisqa ertalabki qotishi bo‘lgan odamda artroz tashxisini ko‘rik asosida qo‘yish mumkin. Amalda chanoq-son bo‘g‘imi uchun ko‘pincha rentgen qilinadi: u bosqichni aniqlaydi, displaziya va boshqa sabablarni ko‘rsatadi. MRT esa yoshlarda, belgilar g‘ayrioddiy bo‘lganda, avaskulyar nekroz yoki stress sinishiga shubha bo‘lganda kerak. Og‘riq beldan tarqalayotganini (masalan, umurtqa churrasi) istisno qilish ham muhim. Koksartrozni ortoped-travmatolog yoki revmatolog davolaydi.
Koksartrozni davolash
Mashqlar va fizioterapiya — davolash asosi
Jismoniy mashqlar har bir bosqichda tavsiya etiladigan asosiy davo. Ular son va dumba mushaklarini mustahkamlaydi, bo‘g‘im harakatchanligini saqlaydi va og‘riqni kamaytiradi. Fizioterapevt individual dastur tuzgani ma’qul, lekin umumiy tamoyillar quyidagicha:
- kuch mashqlari — chalqancha yotib dumbani ko‘tarish («ko‘prik»), yonboshlab yotib oyoqni yuqoriga ko‘tarish, stuldan qo‘l yordamisiz turish, to‘rt oyoqlab turib oyoqni orqaga cho‘zish;
- harakatchanlik mashqlari — yotib oyoqni yon tomonga va ichkariga asta harakatlantirish, yengil cho‘zilish;
- aerob faollik — yurish, velotrenajyor, suzish va suvdagi mashqlar; bo‘g‘imga zarbali yuklama kam;
- og‘riq mashqdan keyin biroz kuchayishi mumkin, lekin keyingi kungacha o‘tib ketishi kerak; aks holda yuklamani kamaytiring.
Vaznni kamaytirish
Ortiqcha vazn bo‘lsa, hatto 5–10% ozish ham og‘riqni kamaytirib, harakatni yengillashtiradi. Ovqatlanishni muvozanatlash va muntazam harakat bu yerda eng ishonchli yo‘l.
Tayanch vositalari va kundalik hayot
- tayoq og‘riyotgan oyoqqa qarama-qarshi qo‘lda ushlanadi va bo‘g‘imga tushadigan yukni sezilarli kamaytiradi;
- yumshoq tagli, qulay poyabzal kiying;
- past stul va divanlardan qoching, baland o‘rindiq, hojatxona o‘rindig‘i ko‘targichi va paypoq kiyish moslamasi yordam beradi;
- uzoq turish va zinadan ko‘p chiqishni kunga taqsimlang.
Og‘riq qoldiruvchi dorilar
- Nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar (NYQD) — tabletka shaklida, eng kam samarali dozada va imkon qadar qisqa muddat, ko‘pincha oshqozonni himoya qiluvchi dori bilan birga. Oshqozon yarasi, buyrak va yurak kasalliklari bo‘lsa, faqat shifokor bilan kelishib. Chanoq-son bo‘g‘imi chuqur joylashgani uchun surtmalar unchalik yordam bermaydi.
- Parasetamol va kuchsiz opioidlar artrozda kam samara beradi va muntazam qo‘llash uchun tavsiya etilmaydi.
- Glyukozamin va xondroitin («xondroprotektorlar») NICE tavsiyalariga ko‘ra qo‘llanilmaydi — ularning samarasi isbotlanmagan.
Bo‘g‘im ichiga ukollar
Og‘riq kuchayganda, mashqlarni bajarishga yordam berish uchun bo‘g‘im ichiga kortikosteroid ukoli qilinishi mumkin. U bir necha haftaga yengillik beradi va odatda UTT yoki rentgen nazoratida bajariladi. Tez-tez takrorlash tavsiya etilmaydi. Gialuron kislotasi va PRP (plazma) ukollari chanoq-son artrozida xalqaro tavsiyalarda qo‘llab-quvvatlanmaydi.
Endoprotezlash — bo‘g‘imni almashtirish
Og‘riq va harakat cheklanishi konservativ davolashga qaramay hayot sifatini sezilarli pasaytirsa, chanoq-son bo‘g‘imini to‘liq endoprotezlash ko‘rib chiqiladi. Bu ortopediyadagi eng muvaffaqiyatli operatsiyalardan biri: ko‘pchilik bemorlarda og‘riq deyarli butunlay yo‘qoladi, zamonaviy protezlar esa ko‘pincha 15–25 yil va undan ortiq xizmat qiladi. Operatsiyadan keyin bir kun ichida tik turish va yurish boshlanadi, to‘liq tiklanish bir necha oy davom etadi. NICE tavsiyalariga ko‘ra, faqat yosh, vazn yoki chekish operatsiyaga yo‘llashni rad etish sababi bo‘lmasligi kerak, lekin ular xavfni oshirgani uchun operatsiyagacha vaznni kamaytirish va chekishni tashlash maqsadga muvofiq.
Yoshlarda koksartroz: displaziya va avaskulyar nekroz
Displaziya — chanoq kosachasi son boshchasini to‘liq qoplamaydigan tug‘ma holat. Shu sababli bo‘g‘im tog‘ayiga yuklama notekis tushadi va artroz 20–40 yoshdayoq boshlanishi mumkin. Chaqaloqlarda displaziya ko‘rik va UTT orqali aniqlanadi va erta davolansa, keyinchalik muammolar kamayadi. Kattalarda erta bosqichda kosachani to‘g‘rilovchi operatsiya (periatsetabulyar osteotomiya) bo‘g‘imni uzoqroq saqlashga yordam berishi mumkin.
Son boshchasining avaskulyar (aseptik) nekrozi — suyakning qon bilan ta’minlanishi buzilib, uning bir qismi nobud bo‘lishi. Xavf omillari: uzoq muddat yuqori dozada gormon (kortikosteroid) qabul qilish, ko‘p alkogol ichish, jarohatlar, ba’zi qon kasalliklari. Yosh odamda shunday omillar bilan chovda og‘riq paydo bo‘lsa, erta MRT muhim — boshlang‘ich bosqichda bo‘g‘imni saqlab qolish imkoniyati ko‘proq. Suyak salomatligini qo‘llab-quvvatlash haqida osteoporoz profilaktikasi maqolamizda ham foydali tavsiyalar bor.
Koksartroz haqida afsonalar
- «Og‘riyotgan bo‘g‘imni ayash kerak, kam yurish kerak». Aksincha, harakatsizlik mushaklarni zaiflashtiradi va og‘riqni kuchaytiradi. Mos yuklama — davoning asosi.
- «Ukol yoki xondroprotektorlar tog‘ayni tiklaydi». Hozircha tog‘ayni qayta o‘stiradigan isbotlangan dori yo‘q.
- «Endoprotez — oxirgi chora, iloji boricha kechiktirish kerak». Haddan tashqari kechiktirish mushaklarni zaiflashtirib, tiklanishni qiyinlashtiradi. To‘g‘ri vaqtni ortoped bilan birga belgilang.
- «Qizdirish va isitish bo‘g‘imni davolaydi». Issiqlik vaqtincha yengillik beradi, lekin kasallik kechishini o‘zgartirmaydi.
Xulosa
Koksartroz — chanoq-son bo‘g‘imi tog‘ayining asta-sekin yemirilishi bo‘lib, chovda og‘riq, qotish va harakat cheklanishi bilan namoyon bo‘ladi. Davolashning asosi — muntazam mashqlar, kerak bo‘lsa vaznni kamaytirish, tayoq va qisqa muddatli og‘riq qoldiruvchilar. Ukollar vaqtinchalik yengillik beradi, og‘ir hollarda esa endoprotezlash yuqori natija ko‘rsatadi. Yoshlarda chov og‘rig‘i displaziya yoki avaskulyar nekroz belgisi bo‘lishi mumkin, shuning uchun uni e’tiborsiz qoldirmang.
Mavzuga yaqin maqolalar: artrit va revmatoid artrit.
Ko‘p beriladigan savollar
Koksartroz nima?
Bu chanoq-son bo‘g‘imining artrozi — son suyagi boshchasi va chanoq kosachasini qoplagan tog‘ayning asta-sekin yemirilishi. Natijada chovda og‘riq, qotish va harakat cheklanishi paydo bo‘ladi.
Koksartroz belgilari qanday?
Chovda yoki sonda yurganda kuchayadigan og‘riq, uning tizzaga tarqalishi, ertalabki qisqa qotish, paypoq kiyish va oyoqni burish qiyinligi, oqsoqlanish. Keyingi bosqichlarda og‘riq tinch holatda va kechasi ham bo‘ladi.
Koksartroz mashqlari qanday bo‘ladi?
Dumba va son mushaklari uchun kuch mashqlari («ko‘prik», yonboshlab oyoq ko‘tarish, stuldan turish), yengil harakatchanlik mashqlari va aerob faollik — yurish, velotrenajyor, suzish. Dasturni fizioterapevt bilan tuzish va asta-sekin oshirish tavsiya etiladi.
Koksartroz davosi bormi, operatsiyasiz tuzaladimi?
Tog‘ayni to‘liq tiklaydigan dori yo‘q, lekin mashqlar, vazn nazorati va to‘g‘ri tanlangan dorilar ko‘pchilikda og‘riqni yillar davomida nazorat qilishga yordam beradi. Og‘ir bosqichda esa endoprotezlash og‘riqni deyarli butunlay yo‘qotadi.
Chanoq-son bo‘g‘imi displaziyasi koksartrozga olib keladimi?
Ha, displaziya yoshlardagi koksartrozning asosiy sabablaridan biri: sayoz kosachada yuklama notekis taqsimlanadi va tog‘ay erta yemiriladi. Chaqaloqlik davrida aniqlab davolash va kattalarda erta murojaat qilish bu xavfni kamaytiradi.







