Mashg‘ulot qanchalik yaxshi bo‘lmasin, organizm kerakli «yoqilg‘i»ni olmasa, natija sekinlashadi, charchoq va jarohat xavfi ortadi. To‘g‘ri tashkil etilgan sportchilar ovqatlanishi chidamlilik va kuchni oshiradi, mushaklarning tiklanishini tezlashtiradi va immunitetni qo‘llab-quvvatlaydi. Bu qoidalar nafaqat professional sportchilar, balki muntazam yuguradigan, futbol o‘ynaydigan yoki zalga qatnaydigan har bir kishi uchun foydali.
Quyida asosiy oziq moddalar, suyuqlik ichish tartibi, mashg‘ulotdan oldin va keyin ovqatlanish, yosh sportchilar va ayollar uchun alohida jihatlar hamda ko‘p uchraydigan xatolar haqida so‘z yuritamiz.
Sportchiga qancha energiya kerak
Energiya ehtiyoji yosh, jins, vazn, sport turi, mashg‘ulot davomiyligi va jadalligiga bog‘liq. Kuniga bir necha soat mashq qiladigan sportchiga oddiy odamga qaraganda ancha ko‘p energiya kerak. Energiya yetishmasa, organizm mushak to‘qimasini sarflay boshlaydi, holsizlik, tez-tez kasallanish, ayollarda hayz buzilishi va suyaklarning zaiflashishi kuzatilishi mumkin. Aniq ehtiyojni sport shifokori yoki dietolog hisoblab berishi mumkin; uyda esa vazn, kayfiyat va mashg‘ulot sifati yaxshi yo‘l ko‘rsatkichidir.
Asosiy oziq moddalar
Uglevodlar — asosiy yoqilg‘i
Uglevodlar mushak va jigarda glikogen ko‘rinishida saqlanadi va jadal yuklamalarda asosiy energiya manbai bo‘ladi. Ularni asosan murakkab manbalardan oling: grechka, guruch, bulgur, suli bo‘tqasi, to‘liq donli non, kartoshka, makaron, mevalar va dukkaklilar. Chidamlilik talab qiladigan sport turlarida — yugurish, velosiped, suzish — uglevodga ehtiyoj ayniqsa yuqori.
Oqsil — tiklanish uchun
Oqsil mushak tolalarining tiklanishi va o‘sishi uchun zarur. Uni kun davomida bir necha ovqatga teng taqsimlash bir martada ko‘p yeyishdan foydaliroq. Manbalar: go‘sht, tovuq, baliq, tuxum, tvorog, qatiq, pishloq, no‘xat, mosh, loviya, yasmiq.
Yog‘lar — zarur, lekin me’yorida
Yog‘lar uzoq davom etadigan past jadallikdagi yuklamalarda energiya beradi, gormonlar va yog‘da eriydigan vitaminlar uchun kerak. O‘simlik moylari, yong‘oq, urug‘lar, yog‘li baliqni tanlang; qovurilgan va qayta ishlangan mahsulotlarni kamaytiring. Mashg‘ulotdan oldin juda yog‘li ovqat hazmni og‘irlashtiradi.
Vitamin va minerallar
Sportchilar uchun ayniqsa temir (kislorod tashish), kalsiy va D vitamini (suyaklar), magniy va kaliy (mushak faoliyati) muhim. Ularni xilma-xil sabzavot, meva, sut mahsulotlari, go‘sht va dukkaklilardan olish mumkin. Qo‘shimchalarni faqat tahlil asosida va shifokor tavsiyasi bilan qabul qiling.
Suyuqlik ichish tartibi
Terlash bilan suv va tuzlar yo‘qotiladi. Hatto yengil suvsizlanish ham chidamlilik, diqqat va issiqqa bardoshni pasaytiradi.
- mashg‘ulotdan oldin suv ichib oling, chanqoq bilan boshlamang;
- mashg‘ulot davomida muntazam, oz-ozdan iching;
- keyin yo‘qotilgan suyuqlikni to‘ldiring — siydik rangi och sariq bo‘lsa, bu yaxshi belgi;
- uzoq va jadal mashg‘ulotlarda, ayniqsa yozgi issiqda, tuz va uglevodli ichimliklar foydali bo‘lishi mumkin;
- energetik ichimliklar suv o‘rnini bosmaydi.
Haddan tashqari ko‘p suv ichish ham xavfli bo‘lishi mumkin — u qondagi natriy darajasini pasaytiradi. Chanqoqqa va mashg‘ulot davomiyligiga qarab iching.
Mashg‘ulotdan oldin nima yeyish kerak
Mashg‘ulotdan bir necha soat oldin to‘liq ovqatlaning: uglevodga boy, o‘rtacha oqsilli, kam yog‘li va kam tolali taom. Masalan, guruch yoki grechka bilan tovuq, makaron bilan sabzavot, tuxum bilan non.
Agar mashg‘ulotgacha kam vaqt qolgan bo‘lsa, yengil va tez hazm bo‘ladigan tamaddi tanlang: banan, qatiq, bir bo‘lak non asal bilan, quritilgan meva. Yangi mahsulotlarni musobaqa kuni emas, oddiy mashg‘ulot kunlarida sinab ko‘ring.
Mashg‘ulot davomida
Bir soatdan kam davom etadigan mashg‘ulotda odatda faqat suv yetarli. Uzoqroq va jadal yuklamada esa uglevodli ichimlik, banan yoki boshqa yengil manba energiyani saqlashga yordam beradi.
Mashg‘ulotdan keyin tiklanish
Mashg‘ulotdan keyingi soatlarda organizm glikogen zaxirasini to‘ldirishga va mushaklarni tiklashga tayyor bo‘ladi. Shu sababli uglevod va oqsilni birga iste’mol qilish tavsiya etiladi:
- qatiq yoki ayron bilan banan;
- tvorog va meva;
- tovuq yoki baliq bilan guruch va sabzavot;
- tuxumli omlet va non;
- mosh yoki no‘xatli sho‘rva.
Bir kunda bir necha marta mashq qilinsa, tiklanish ovqatlanishi ayniqsa muhim.
Musobaqa kunidagi ovqatlanish
Musobaqa kuni tajriba qilish uchun emas. Eng yaxshi qoida — mashg‘ulot kunlarida sinalgan, oshqozonga yoqadigan odatiy taomlarni tanlash.
- Bir kun oldin uglevodga boyroq, lekin odatdagidan juda farq qilmaydigan kechki ovqat yeng va yaxshilab uxlang.
- Musobaqa kuni ertalab yengil, tanish nonushta qiling: bo‘tqa, non, banan, choy. Yog‘li, achchiq va dukkakli taomlar dam bo‘lish va noqulaylikka sabab bo‘lishi mumkin.
- Startlar orasida banan, quritilgan meva, non bo‘lagi va suv kabi oddiy tamaddilarni yoningizda saqlang.
- Hayajon ko‘pincha ishtahani pasaytiradi. Bunday holda suyuqroq ovqatlar — qatiq, sharbat, sho‘rva — qabul qilish osonroq bo‘ladi.
Uzoq safarga chiqqanda, ayniqsa issiq iqlimda, toza ichimlik suvi va ovqat xavfsizligiga alohida e’tibor bering: noma’lum joydan olingan ovqat ichak infeksiyasiga sabab bo‘lib, butun tayyorgarlikni yo‘qqa chiqarishi mumkin.
Yosh sportchilar ovqatlanishi
Bolalar va o‘smirlar nafaqat sport, balki o‘sish uchun ham energiya sarflaydi. Shuning uchun ularga qattiq parhez, vazn kamaytirish uchun ovqatni cheklash va sport qo‘shimchalari odatda tavsiya etilmaydi. Muntazam nonushta, maktabga sog‘lom tamaddi, kuniga uch asosiy ovqat va bir-ikki yengil tamaddi, ko‘p suv — asosiy qoidalar. Vazn toifali sport turlarida (kurash, boks, dzyudo) bolaning vaznini tez tushirishga urinish xavfli.
Ayol sportchilar uchun muhim jihatlar
Ayollarda energiya yetishmasligi hayz siklining buzilishi va suyak zichligining pasayishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, hayz bilan qon yo‘qotish temir tanqisligi xavfini oshiradi. Hayz tartibsizlashsa yoki to‘xtasa, holsizlik va tez-tez jarohatlar kuzatilsa, bu albatta shifokorga murojaat qilish uchun sabab.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- mashg‘ulotga och qorin bilan yoki aksincha juda to‘q borish;
- uglevodlardan butunlay voz kechish;
- faqat oqsilga tayanish va sabzavotlarni unutish;
- suv ichishni e’tiborsiz qoldirish;
- energetik ichimliklarni ko‘p ichish;
- musobaqa kuni yangi ovqat yoki qo‘shimchani sinab ko‘rish;
- vaznni tez tushirish uchun ovqat va suvni keskin cheklash.
Xulosa
Sportchilar ovqatlanishi — natijaning muhim qismi. Yetarli energiya, murakkab uglevodlar, kun bo‘yi taqsimlangan oqsil, sog‘lom yog‘lar, vitaminlar va to‘g‘ri suyuqlik ichish tartibi kuch, chidamlilik va tiklanishni yaxshilaydi. Asosiy e’tiborni oddiy, xilma-xil ovqatga qarating, qo‘shimchalarni esa faqat zarurat bo‘lganda va mutaxassis maslahati bilan qo‘llang.
Ko‘p beriladigan savollar
Mashg‘ulotdan oldin qancha vaqt oldin ovqatlanish kerak?
To‘liq ovqatni mashg‘ulotdan bir necha soat oldin yeyish qulay. Vaqt kam bo‘lsa, banan, qatiq yoki asalli non kabi yengil tamaddi bilan cheklaning, yog‘li va og‘ir taomlardan saqlaning.
Mashg‘ulotdan keyin nima yeyish yaxshi?
Uglevod va oqsilni birlashtirgan ovqat tiklanish uchun foydali: masalan, tovuq bilan guruch va sabzavot, tvorog va meva, qatiq bilan banan. Yo‘qotilgan suyuqlikni to‘ldirishni ham unutmang.
Sportchilar uglevodlardan voz kechishi kerakmi?
Yo‘q, uglevodlar jadal mashg‘ulotlar uchun asosiy yoqilg‘i. Ularni grechka, guruch, suli, to‘liq donli non va mevalar kabi murakkab manbalardan olish tavsiya etiladi.
Yosh sportchiga sport qo‘shimchalari kerakmi?
Odatda kerak emas. Bolalar va o‘smirlar uchun muntazam, xilma-xil ovqatlanish, yetarli suv va uyqu yetarli. Har qanday qo‘shimchani faqat shifokor tavsiyasi bilan berish kerak.







