Harakat imkoniyati cheklangan odamlar uchun sog‘lom vaznni saqlash alohida ahamiyatga ega. Nogironlar aravachasida vazn yo‘qotish boshqalarga qaraganda biroz murakkabroq, chunki kunlik energiya sarfi kamroq, ko‘plab odatiy mashqlarni bajarish imkoni bo‘lmaydi. Shunga qaramay, to‘g‘ri ovqatlanish va moslashtirilgan jismoniy faollik yordamida vaznni nazorat qilish mumkin.
Ortiqcha vazn aravachadan foydalanuvchilar uchun qo‘shimcha muammolar keltirib chiqaradi: o‘rindan o‘tirish va turishda (ko‘chishda) qiyinchilik, yelka va qo‘llarga yuk ortishi, yotoq yaralari xavfi, qand va yurak kasalliklari ehtimolining oshishi. Shuning uchun sog‘lom vazn mustaqillik va hayot sifatini saqlashga yordam beradi. Quyida amaliy tavsiyalar bilan tanishasiz.
Nega aravachada vazn ortishi oson
- Energiya sarfi kam. Oyoq mushaklari faol ishlamaganda tana kamroq energiya sarflaydi. Ovqat miqdori o‘zgarmasa, ortiqcha energiya yog‘ sifatida to‘planadi.
- Mushak massasining kamayishi. Ishlatilmaydigan mushaklar vaqt o‘tishi bilan kichrayadi, bu esa tinch holatdagi energiya sarfini yanada pasaytiradi.
- Dorilar ta’siri. Ayrim dorilar ishtahani oshirishi yoki suv ushlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
- Ruhiy omillar. Zerikish, yolg‘izlik, tushkunlik ba’zan ovqatga ortiqcha intilishga olib keladi.
- Mahsulotlarga kirish. Do‘konga borish va ovqat tayyorlash qiyin bo‘lsa, tayyor, yuqori kaloriyali mahsulotlarga tayanish ehtimoli oshadi.
Ovqatlanish: vazn nazoratining asosi
Harakat cheklangan holatda ovqatlanish vazn nazoratida yetakchi rol o‘ynaydi. Energiya ehtiyoji kamroq bo‘lgani uchun porsiyalarni moslashtirish va oziq-ovqat sifatiga e’tibor berish muhim.
Porsiyalarni nazorat qiling
Kichikroq likopchadan foydalaning va likopchaning yarmini sabzavotlar, choragini oqsilli mahsulot, choragini to‘liq donli yorma bilan to‘ldiring. Ikkinchi porsiyani olishdan oldin biroz kuting — to‘yganlik hissi kechikib keladi.
Oqsilni yetarli iste’mol qiling
Oqsil mushak massasini saqlashga va teri sog‘lig‘iga yordam beradi, bu ayniqsa yotoq yaralari xavfi bo‘lganlar uchun muhim. Tuxum, tvorog, qatiq, baliq, tovuq, dukkaklilar yaxshi manba. Buyrak kasalligi bo‘lsa, oqsil miqdorini shifokor bilan kelishing.
Tola va suyuqlik
Kam harakatda qabziyat ko‘p uchraydi. Sabzavotlar, mevalar, dukkaklilar va to‘liq donli mahsulotlar hamda yetarli suv ichak faoliyatini yaxshilaydi. Siydik pufagi muammolari tufayli suyuqlikni cheklaydigan bo‘lsangiz, buni shifokor bilan muhokama qiling.
Nimalarni kamaytirish kerak
- shakarli ichimliklar va sharbatlar;
- shirinliklar, pishiriqlar, oq non;
- qovurilgan va yog‘li taomlar, fast-fud;
- chips va boshqa sho‘r gazaklar;
- zerikish yoki odat tufayli qilinadigan gazaklar.
O‘tirgan holda bajariladigan mashqlar
Jismoniy faollik faqat energiya sarflash uchun emas, balki yurak, o‘pka, mushaklar va kayfiyat uchun ham zarur. Mashq turini tanlashdan oldin shifokor yoki reabilitatsiya mutaxassisi bilan maslahatlashing, ayniqsa umurtqa pog‘onasi jarohati, yurak kasalligi yoki og‘riq bo‘lsa.
Aerob mashqlar
- Aravachani faol harakatlantirish. Qo‘l bilan aravachani o‘zingiz haydash — oddiy va samarali mashq. Xavfsiz yo‘laklarda sayr qilishni odatga aylantiring.
- O‘tirib qo‘l harakatlari. Musiqa ostida qo‘llarni yuqoriga ko‘tarish, aylantirish, oldinga cho‘zish yurak urishini tezlashtiradi.
- Qo‘l velotrenajyori. Imkoniyat bo‘lsa, qo‘l bilan aylantiriladigan maxsus trenajyorlar foydali.
- Suzish va suvdagi mashqlar. Moslashtirilgan basseyn mavjud bo‘lsa, suv bo‘g‘imlarga yuk tushirmasdan harakat qilish imkonini beradi.
Kuch mashqlari
- rezina lentalar bilan qo‘llarni bukish va yozish;
- yengil gantel yoki suv to‘ldirilgan shisha bilan yelka mashqlari;
- o‘tirgan holda qorin va bel mushaklarini taranglashtirish;
- aravacha tutqichlariga tayanib tanani biroz ko‘tarish — agar shifokor ruxsat bersa.
Kuch mashqlari mushak massasini saqlaydi, yelka bo‘g‘imlarini mustahkamlaydi va kundalik harakatlarni — ko‘chish, aravachani haydashni — osonlashtiradi. Yelka og‘rig‘ining oldini olish uchun mashqlarni to‘g‘ri texnika bilan, ortiqcha yuklamasiz bajaring.
Cho‘zilish mashqlari
Bo‘yin, yelka, qo‘l va tanani yengil cho‘zish mushaklar qotishini kamaytiradi va qon aylanishini yaxshilaydi. Ularni kunning turli vaqtlarida bir necha marta bajarish mumkin.
Xavfsizlik qoidalari
- yangi mashqni sekin, kichik yuklamadan boshlang;
- mashq paytida og‘riq, kuchli nafas qisishi yoki bosh aylanishi bo‘lsa, darhol to‘xtating;
- umurtqa pog‘onasi jarohati bo‘lganlarda bosim va yurak urishi keskin o‘zgarishi mumkin, belgilarni kuzatib boring;
- sezgi kamaygan sohalarda teri holatini muntazam tekshiring, ishqalanish va bosimdan saqlaning;
- issiq havoda ko‘p terlash va haddan tashqari qizib ketishdan ehtiyot bo‘ling;
- suyuqlikni yetarli iching.
Vazn o‘zgarganda teri va o‘tirish holatiga e’tibor
Vazn kamaygan yoki ortgan sari tananing aravachadagi holati ham o‘zgaradi. Bosim tushadigan nuqtalar, ayniqsa dumg‘aza, son suyagi va tovon sohalari yotoq yaralari uchun eng xavfli joylar hisoblanadi. Shu bois ozish jarayonida yostiq va o‘rindiqning mosligini vaqti-vaqti bilan tekshirib turish kerak.
- har kuni teri holatini ko‘zgu yordamida yoki yaqinlaringiz yordamida ko‘zdan kechiring;
- imkon bo‘lsa, muntazam ravishda tana holatini o‘zgartirib, bosimni kamaytiring;
- terini toza va quruq saqlang, nam kiyimni tez almashtiring;
- vazn sezilarli o‘zgarganda aravacha va yostiqni mutaxassis bilan qayta moslang.
Yetarli oqsil, vitaminlar va suyuqlik teri mustahkamligini saqlashga yordam beradi. Shuning uchun ozish maqsadida ovqatni keskin kamaytirish teri uchun ham xavfli ekanini unutmang.
Kundalik hayotdagi foydali odatlar
- Ovqatlanish tartibi. Muntazam vaqtda ovqatlanish ochlik va ortiqcha yeyishning oldini oladi.
- Oldindan tayyorgarlik. Sog‘lom taomlarni oldindan tayyorlab, muzlatgichda saqlash kunlik qiyinchiliklarni kamaytiradi. Oila a’zolari yordamidan foydalaning.
- Uyqu. Yetarli uyqu ishtahani boshqaruvchi gormonlarni muvozanatlaydi.
- Ruhiy salomatlik. Do‘stlar bilan muloqot, qiziqishlar, guruh mashg‘ulotlari tushkunlik va zerikishni kamaytiradi.
- Natijani kuzatish. Uyda tortinish qiyin bo‘lsa, poliklinikada maxsus tarozilarda vaqti-vaqti bilan tortining yoki bel o‘lchamini kuzating.
Xulosa
Nogironlar aravachasida vazn yo‘qotish mumkin, lekin buning uchun ovqatlanishni energiya ehtiyojiga moslashtirish va o‘tirgan holda bajariladigan mashqlarni muntazam qilish kerak. Oqsil, sabzavot va tolaga boy ratsion, shakarni kamaytirish, aerob va kuch mashqlari, yetarli uyqu hamda ruhiy salomatlikka e’tibor sog‘lom vaznga erishish va mustaqillikni saqlashga yordam beradi. Har qanday rejani shifokor bilan kelishib boshlang.
Mavzuga yaqin maqolalar: Vazn yo‘qotish platosi, Kattalarda kam vazn.
Ko‘p beriladigan savollar
Aravachada o‘tirgan odam qanday qilib kaloriya sarflaydi?
Aravachani qo‘l bilan haydash, o‘tirgan holda qo‘l mashqlari, rezina lenta bilan kuch mashqlari va imkoniyat bo‘lsa suzish energiya sarfini oshiradi. Mashq turini shifokor bilan kelishish ma’qul.
Harakatsiz holatda parhez qanday bo‘lishi kerak?
Energiya ehtiyoji kam bo‘lgani uchun porsiyalarni kichraytirish, oqsil va sabzavotni ko‘paytirish, shakar va yog‘li taomlarni kamaytirish tavsiya etiladi. Ratsionni dietolog bilan tuzish yaxshi.
Ortiqcha vazn aravachadan foydalanuvchiga qanday zarar qiladi?
U ko‘chishni qiyinlashtiradi, yelka va qo‘llarga yukni oshiradi, yotoq yaralari, qandli diabet va yurak kasalliklari xavfini kuchaytiradi.
Aravachada qanday tortinish mumkin?
Ayrim poliklinika va kasalxonalarda aravacha bilan tortinish uchun maxsus tarozilar bo‘ladi. Bunday imkoniyat bo‘lmasa, bel o‘lchami va kiyimning qanday turishini kuzatish mumkin.







