Organizmdagi har bir hujayra energiya hosil qilish uchun kislorodga muhtoj. Kislorod o‘pka orqali qonga o‘tadi va eritrotsitlardagi gemoglobin yordamida barcha a’zolarga yetkaziladi. Qondagi kislorod kamayganda holsizlik, nafas qisishi, bosh aylanishi paydo bo‘ladi, og‘ir holatlarda esa miya va yurak faoliyati xavf ostida qoladi. Shuning uchun ko‘pchilik qondagi kislorod darajasini oshirish yo‘llari bilan qiziqadi.
Muhim jihat: past kislorod — bu kasallik emas, balki o‘pka, yurak yoki qon bilan bog‘liq muammo belgisi. Uyda bajariladigan oddiy usullar yengil holatlarda va tiklanish davrida yordam berishi mumkin, ammo ular sababni aniqlash va shifokor davolashining o‘rnini bosa olmaydi. Quyida kislorod qanday o‘lchanishi, nima uchun kamayishi va qachon zudlik bilan yordam kerakligini tushuntiramiz.
Qondagi kislorod qanday o‘lchanadi
Uy sharoitida eng qulay usul — pulsoksimetr. Bu barmoqqa kiygiziladigan kichik qurilma bo‘lib, qonning kislorod bilan to‘yinganlik darajasini (SpO2) va pulsni ko‘rsatadi. Sog‘lom odamda bu ko‘rsatkich odatda 95 foiz va undan yuqori bo‘ladi. Surunkali o‘pka kasalliklari bo‘lgan bemorlar uchun shifokor boshqa maqbul chegarani belgilashi mumkin.
Kasalxonada aniqroq natija uchun arterial qondagi gazlar tahlili o‘tkaziladi.
Pulsoksimetrdan to‘g‘ri foydalanish
- O‘lchashdan oldin bir necha daqiqa tinch o‘tiring.
- Qo‘l iliq bo‘lsin — sovuq barmoqda ko‘rsatkich past chiqishi mumkin.
- Tirnoqdagi lak va sun’iy tirnoq natijani buzadi.
- Qo‘lingizni qimirlatmang, raqam barqarorlashguncha kuting.
- Bitta past natijaga tayanmang: boshqa barmoqda qayta o‘lchang va ahvolingizni baholang.
Kislorod kamayishining sabablari
- O‘pka kasalliklari: pnevmoniya, bronxial astma xuruji, o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi, o‘pka fibrozi.
- Virusli infeksiyalar: gripp va koronavirus infeksiyasi o‘pkaga ta’sir qilganda.
- Yurak kasalliklari: yurak yetishmovchiligi, ayrim tug‘ma yurak nuqsonlari.
- O‘pka arteriyasi tromboemboliyasi — o‘pka tomiriga qon laxtasi tiqilishi, shoshilinch holat.
- Kamqonlik: gemoglobin kam bo‘lganda to‘yinganlik me’yorda bo‘lsa ham to‘qimalarga kislorod kam yetadi.
- Uyqudagi apnoe: tunda nafasning qisqa to‘xtab qolishi.
- Baland tog‘li hudud, chekish, is gazi bilan zaharlanish.
Past kislorod belgilari
- nafas qisishi, ayniqsa harakatda yoki yotganda;
- tez nafas olish va yurak urishining tezlashishi;
- holsizlik, tez charchash;
- bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi;
- diqqatni jamlay olmaslik, hushning chalkashishi;
- lab, til yoki tirnoqlarning ko‘kimtir tusga kirishi.
Shuni bilish muhim: ba’zi hollarda, masalan, virusli pnevmoniyada, kislorod sezilarli pasaygan bo‘lsa ham odam nafas qisishini kuchli sezmasligi mumkin. Shuning uchun shifokor tavsiya qilgan bemorlarda pulsoksimetr bilan muntazam o‘lchash foydali.
Qondagi kislorodni oshirishga yordam beradigan usullar
Quyidagi usullar ko‘pincha yengil holatlarda, surunkali kasalliklarda shifokor tavsiyasi bilan va kasallikdan keyingi tiklanish davrida qo‘llaniladi.
To‘g‘ri tana holati
Yotgan holatda o‘pka to‘liq kengaya olmaydi. Boshni va gavdaning yuqori qismini yostiq bilan ko‘tarib o‘tirish yoki yarim o‘tirgan holatda yotish nafas olishni yengillashtiradi. Ayrim hollarda shifokor qorin bilan yotishni tavsiya qilishi mumkin — bu o‘pkaning orqa qismlarini yaxshiroq ochadi. Bu usulni faqat shifokor ko‘rsatmasi bilan qo‘llang.
Nafas mashqlari
- Qorin bilan (diafragmal) nafas olish: bir qo‘lni ko‘krakka, ikkinchisini qoringa qo‘ying. Burun orqali sekin nafas olib, qorinni ko‘taring, so‘ng og‘iz orqali sekin chiqaring.
- Lablarni qisib nafas chiqarish: burun orqali nafas olib, lablarni xuddi hushtak chalayotgandek qisib, nafasni ikki baravar uzoqroq chiqaring. Bu usul ayniqsa o‘pkaning surunkali kasalliklarida havoni yaxshiroq chiqarishga yordam beradi.
Mashqlarni kuniga bir necha marta, bosh aylanmaydigan tezlikda bajaring.
Toza havo va xonani shamollatish
Xonani muntazam shamollating, chang va tutundan saqlaning. Yopiq xonada ko‘mir yoki gaz isitgichdan foydalanish is gazi bilan zaharlanish xavfini tug‘diradi — mo‘ri va shamollatish tizimining sozligini tekshiring.
Chekishni tashlash
Tamaki tutuni va elektron sigaretalar o‘pkani shikastlaydi, is gazi esa gemoglobin bilan bog‘lanib kislorodni siqib chiqaradi. Chekishni tashlash o‘pka faoliyatini yaxshilashning eng samarali yo‘llaridan biri.
Jismoniy faollik
Muntazam piyoda yurish va yengil mashqlar yurak va o‘pkani mustahkamlaydi, organizmning kisloroddan foydalanishini yaxshilaydi. Surunkali o‘pka yoki yurak kasalligi bo‘lsa, yukni shifokor bilan kelishing.
Yetarli suyuqlik va to‘g‘ri ovqatlanish
Yetarli suv ichish balg‘amni suyultiradi va uni ko‘chirishni osonlashtiradi. Temirga boy mahsulotlar — go‘sht, jigar, dukkaklilar, ko‘k bargli sabzavotlar — kamqonlikning oldini olishga yordam beradi. Temir preparatlarini esa faqat tahlil asosida shifokor buyuradi.
Keng tarqalgan noto‘g‘ri tushunchalar
- «Kislorodli kokteyl» yoki «kislorodli suv» qondagi kislorodni oshiradi. Kislorod qonga oshqozon orqali emas, o‘pka orqali o‘tadi. Bunday ichimliklarning kislorod yetishmovchiligini davolashi isbotlanmagan.
- Qancha tez va chuqur nafas olsangiz, shuncha yaxshi. Tez-tez chuqur nafas olish (giperventilyatsiya) bosh aylanishi, barmoqlarning uvishishi va xavotirni kuchaytiradi. Nafas mashqlari sekin va tinch bo‘lishi kerak.
- Ko‘rsatkich yaxshi bo‘lsa, nafas qisishiga e’tibor bermasa ham bo‘ladi. Kamqonlik, yurak muammolari yoki boshqa holatlarda pulsoksimetr me’yorni ko‘rsatsa ham odam nafas yetishmasligini his qilishi mumkin. Bunday belgilar ham shifokor tekshiruvini talab qiladi.
- Uy o‘simliklari xonadagi kislorodni sezilarli oshiradi. O‘simliklar uyni chiroyli qiladi, ammo kislorod yetishmovchiligini ular emas, balki xonani muntazam shamollatish va sababni davolash hal qiladi.
Tibbiy davolash
Davolash sababga bog‘liq: pnevmoniyada antibiotik yoki virusga qarshi dorilar, astmada bronxlarni kengaytiruvchi ingalyatorlar, yurak yetishmovchiligida yurakni qo‘llab-quvvatlovchi dorilar, kamqonlikda uning sababini bartaraf etish. Kislorod yetishmovchiligi aniq bo‘lsa, shifokor kislorod terapiyasini buyuradi.
Uy uchun kislorod konsentratorini o‘zboshimchalik bilan ishlatish tavsiya etilmaydi: kislorod oqimini shifokor belgilaydi, ayrim surunkali o‘pka kasalliklarida ortiqcha kislorod ham zarar qilishi mumkin. Bundan tashqari, kislorod yonishni kuchaytiradi, shuning uchun uning yonida chekish va ochiq olovdan foydalanish qat’iyan man etiladi.
Xulosa
Qondagi kislorod darajasini oshirish uchun eng avvalo uning pasayish sababini aniqlash kerak. To‘g‘ri tana holati, nafas mashqlari, toza havo, chekishni tashlash va jismoniy faollik yordamchi usullar sifatida foydali, lekin ular davolashning o‘rnini bosmaydi. Pulsoksimetrdan to‘g‘ri foydalaning, xavfli belgilarni biling va og‘ir holatda vaqtni boy bermasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Ko‘p beriladigan savollar
Qondagi kislorodning normal ko‘rsatkichi qancha?
Sog‘lom odamda pulsoksimetr odatda 95 foiz va undan yuqorini ko‘rsatadi. Surunkali o‘pka kasalliklarida shifokor boshqa maqbul chegarani belgilashi mumkin. Ko‘rsatkich past chiqsa, uni to‘g‘ri o‘lchanganini tekshiring va ahvolingizni baholang.
Uyda kislorodni tez oshirish uchun nima qilish mumkin?
Yarim o‘tirgan holatga o‘tish, sekin chuqur nafas olish va lablarni qisib nafas chiqarish yengil holatlarda yordam beradi. Xonani shamollatish ham foydali. Biroq kuchli nafas qisishi bo‘lsa, uyda kutib o‘tirmasdan 103 ni chaqiring.
Kislorod konsentratorini o‘zim ishlatsam bo‘ladimi?
Kislorod terapiyasini faqat shifokor buyurishi va uning oqimini belgilashi kerak. Ayrim kasalliklarda noto‘g‘ri berilgan kislorod zarar qilishi mumkin. Bundan tashqari, kislorod yonishni kuchaytiradi va yong‘in xavfini oshiradi.
Pulsoksimetr noto‘g‘ri ko‘rsatishi mumkinmi?
Ha, sovuq qo‘l, tirnoq laki, harakat va yomon qon aylanishi natijani buzishi mumkin. Shuning uchun iliq qo‘lda, tinch holatda qayta o‘lchash kerak. Natija va ahvolingiz mos kelmasa, shifokorga murojaat qiling.







