Qon faqat qizil qon tanachalaridan iborat emas: uning yarmidan ko‘prog‘ini sarg‘ish rangli suyuq qism — plazma tashkil qiladi. Plazmada oqsillar, antitanachalar, qon ivishi omillari va boshqa hayotiy muhim moddalar bor. Plazma donorligi — sog‘lom insonning ana shu suyuqlikni ixtiyoriy ravishda topshirishi bo‘lib, u ko‘plab bemorlar, ayniqsa noyob va surunkali kasalliklarga chalinganlar uchun hayotni saqlab qoluvchi davolashning asosi hisoblanadi.
Plazmadan tayyorlanadigan dorilarni sun’iy yo‘l bilan to‘liq ishlab chiqarib bo‘lmaydi, shuning uchun ular faqat donorlar hisobiga mavjud. Ushbu maqolada plazma nima, undan qanday dorilar olinadi, plazma topshirish jarayoni qanday o‘tadi va kimlar donor bo‘la olishi haqida gaplashamiz.
Plazma nima va u nima uchun kerak
Plazma — qonning hujayralardan tashqari suyuq qismi. U asosan suvdan iborat, ammo tarkibida juda ko‘p muhim oqsillar bor:
- albumin — qon tomirlarida suyuqlikni ushlab turadi va ko‘plab moddalarni tashiydi;
- immunoglobulinlar (antitanachalar) — organizmni infeksiyalardan himoya qiladi;
- qon ivishi omillari — qon ketishini to‘xtatishda ishtirok etadi;
- alfa-1 antitripsin va boshqa himoya oqsillari — o‘pka va boshqa to‘qimalarni shikastlanishdan saqlaydi.
Agar organizmda shu oqsillardan biri tug‘ma ravishda yetishmasa yoki kasallik tufayli yo‘qolsa, bemorga plazmadan tayyorlangan dorilar kerak bo‘ladi.
Plazmadan olinadigan dorilar qaysi kasalliklarda qo‘llanadi
Donorlardan yig‘ilgan plazma maxsus ishlov berilib, tozalanib, alohida oqsillarga ajratiladi. Ulardan tayyorlangan dorilar quyidagi holatlarda qo‘llanadi:
Birlamchi immunitet tanqisligi
Bu tug‘ma kasalliklar guruhi bo‘lib, organizm yetarli antitanachalar ishlab chiqara olmaydi. Bunday bemorlar tez-tez og‘ir infeksiyalar bilan kasallanadi. Plazmadan olingan immunoglobulin ularning himoya tizimini to‘ldiradi va ko‘pincha umrbod muntazam qabul qilinadi.
Gemofiliya va boshqa qon ivishi buzilishlari
Gemofiliyada qon ivishi omillaridan biri yetishmaydi, natijada kichik jarohatdan ham uzoq qon ketishi, bo‘g‘imlarga qon quyilishi kuzatiladi. Ivish omillari konsentratlari bunday bemorlarga qon ketishining oldini olish va to‘xtatishda yordam beradi.
Alfa-1 antitripsin yetishmovchiligi
Bu irsiy holat bo‘lib, o‘pka va jigarning shikastlanishiga olib kelishi mumkin. Ayrim bemorlarga plazmadan olingan alfa-1 antitripsin bilan davolash tavsiya etiladi.
Nevrologik va immun kasalliklar
Surunkali yallig‘lanishli demiyelinlashtiruvchi polinevropatiya, Giyen-Barre sindromi va ayrim boshqa autoimmun holatlarda immunoglobulin bilan davolash qo‘llanishi mumkin. Bolalarda uchraydigan Kavasaki kasalligida ham immunoglobulin asosiy davolash usullaridan biri hisoblanadi.
Og‘ir jarohatlar va kuyishlar
Ko‘p qon yo‘qotish, keng kuyishlar, jigar kasalliklari va jarrohlik amaliyotlarida albumin va boshqa plazma mahsulotlari bemorning holatini barqarorlashtirishga yordam beradi.
Noyob kasalliklarga chalingan ko‘plab bemorlar uchun bu dorilarning muqobili yo‘q. Ular ko‘pincha umr bo‘yi muntazam davolanishga muhtoj, shuning uchun plazmaga bo‘lgan ehtiyoj doimiy.
Plazma topshirish qanday o‘tadi
Plazma topshirish jarayoni plazmaferez deb ataladi. U qon quyish markazlari va maxsus jihozlangan bo‘limlarda, tibbiyot xodimlari nazoratida o‘tkaziladi:
- Ro‘yxatdan o‘tish va so‘rovnoma. Donor shaxsini tasdiqlaydi va salomatligi haqidagi savollarga javob beradi.
- Tibbiy ko‘rik. Shifokor qon bosimi, puls, harorat va vaznni tekshiradi, gemoglobin darajasini aniqlash uchun qisqa tahlil olinadi.
- Plazmaferez. Venadan olingan qon steril, bir martalik tizim orqali maxsus apparatga tushadi. Apparat plazmani ajratib oladi, qon hujayralarini esa donorga qaytaradi.
- Dam olish. Muolajadan keyin donor bir oz vaqt dam oladi, suyuqlik ichadi va yengil tamaddi qiladi.
Barcha asboblar bir martalik bo‘lgani uchun donorga infeksiya yuqish xavfi yo‘q. Donorlik oralig‘i va ruxsat etilgan hajm qoidalari tibbiy me’yorlar asosida belgilanadi va ularni markaz shifokori tushuntiradi.
Kimlar plazma donori bo‘la oladi
Odatda voyaga yetgan, o‘zini yaxshi his qiladigan va jiddiy surunkali kasalliklari bo‘lmagan odamlar donor bo‘lishi mumkin. Aniq talablar — yosh, vazn va salomatlik ko‘rsatkichlari — qon quyish xizmatining amaldagi qoidalariga muvofiq belgilanadi.
Vaqtincha yoki doimiy cheklovlar
- gepatit B va C, OIV, sifilis kabi qon orqali yuqadigan infeksiyalar;
- og‘ir yurak, buyrak, jigar va qon kasalliklari;
- xavfli o‘smalar;
- yaqinda o‘tkazilgan o‘tkir kasallik, jarrohlik amaliyoti, tatuirovka yoki emlash — ma’lum muddatga;
- homiladorlik va emizish davri;
- ayrim dorilarni qabul qilish.
So‘rovnomadagi savollarga halol javob berish nafaqat donor, balki plazmani oladigan bemor xavfsizligi uchun ham juda muhim.
Plazma topshirishga qanday tayyorlanish kerak
- bir kun oldin va topshirish kuni yetarli suv iching;
- yaxshi uxlang;
- bir kun oldin yog‘li, qovurilgan va achchiq taomlardan voz keching — ular plazma sifatiga ta’sir qilishi mumkin;
- topshirishdan oldin yengil nonushta qiling, och qoringa bormang;
- spirtli ichimliklardan kamida bir kun oldin voz keching va topshirishdan oldin chekmang;
- qabul qilayotgan dorilaringiz haqida shifokorga ayting.
Plazma topshirish xavfsizmi
Sog‘lom odam uchun plazma topshirish xavfsiz muolaja hisoblanadi. Organizm plazma hajmini tez tiklaydi. Ba’zan quyidagi yengil holatlar kuzatilishi mumkin:
- bosh aylanishi yoki biroz holsizlik;
- igna sanchilgan joyda ko‘karish;
- lab yoki barmoqlarda uvishish — bu apparatda ishlatiladigan qon ivishiga qarshi eritmaga bog‘liq bo‘lishi mumkin va tibbiyot xodimlari tomonidan tezda bartaraf etiladi;
- charchoq.
Muolajadan keyin kun davomida ko‘proq suyuqlik iching, og‘ir jismoniy ish va kuchli mashg‘ulotlardan saqlaning, igna joyidagi bog‘ichni bir necha soat olib tashlamang.
Donorlik haqidagi noto‘g‘ri tasavvurlar
- «Plazma topshirsam, organizmim zaiflashadi». Sog‘lom odamda plazma hajmi tez tiklanadi, donorlik qoidalariga rioya qilinsa, bu salomatlikka zarar yetkazmaydi.
- «Donorlikda kasallik yuqishi mumkin». Barcha asboblar steril va bir martalik, shuning uchun donorga infeksiya yuqmaydi.
- «Mening plazmam hech kimga kerak emas». Plazmadan olinadigan dorilarga ehtiyoj doimiy, har bir donor hissasi muhim.
Xulosa
Plazma donorligi — sog‘lom inson tomonidan beriladigan, ammo boshqa birovning hayotini tubdan o‘zgartira oladigan qimmatli sovg‘a. Immunitet tanqisligi, gemofiliya, noyob irsiy va nevrologik kasalliklarga chalingan bemorlar uchun plazmadan olingan dorilar ko‘pincha yagona davolash usulidir. Agar sog‘lig‘ingiz imkon bersa, qon quyish markaziga murojaat qilib, donor bo‘lish imkoniyatini bilib oling.
Ko‘p beriladigan savollar
Plazma topshirish qon topshirishdan nimasi bilan farq qiladi?
Oddiy qon topshirishda butun qon olinadi. Plazmaferezda esa apparat faqat plazmani ajratib oladi, qon hujayralari esa donorga qaytariladi. Shu sababli muolaja biroz uzoqroq davom etadi, ammo organizm plazmani tezroq tiklaydi.
Plazma topshirish og‘riqlimi?
Odatda faqat igna sanchilganda qisqa og‘riq seziladi. Muolaja davomida ko‘pchilik o‘zini yaxshi his qiladi. Ba’zan yengil bosh aylanishi yoki uvishish bo‘lishi mumkin, bunday holatda tibbiyot xodimiga darhol ayting.
Plazmani qanchalik tez-tez topshirish mumkin?
Donorlik oralig‘i tibbiy me’yorlar va donorning salomatligiga qarab belgilanadi. Aniq tartibni qon quyish markazining shifokori tushuntiradi va har safar tekshiruvdan keyin ruxsat beradi.
Plazma topshirgandan keyin nima qilish kerak?
Ko‘proq suyuqlik iching, yaxshi ovqatlaning, o‘sha kuni og‘ir jismoniy ish va kuchli mashg‘ulotlardan saqlaning. Igna joyidagi bog‘ichni bir necha soat olib tashlamang. Holsizlik uzoq davom etsa, shifokorga murojaat qiling.







