Internetda va ayrim tanishlar orasida nasha stress va xavotirdan qutulishning «tabiiy» usuli degan fikr uchraydi. Shu sababli ko‘pchilik nasha tashvishni davolaydimi degan savolni beradi. Qisqa javob: yo‘q. Ilmiy ma’lumotlar nasha tashvishni ishonchli davolamasligini, aksincha, ko‘p hollarda uni kuchaytirishi va ruhiy salomatlik uchun jiddiy xavflar tug‘dirishini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, O‘zbekistonda nasha giyohvand modda hisoblanadi va uni tayyorlash, saqlash, iste’mol qilish qonun bilan taqiqlangan. Ushbu maqolada nasha tarkibidagi moddalar miyaga qanday ta’sir qilishi, nega u tashvishni yengillashtirgandek tuyulishi, qanday xavflar borligi va tashvishni xavfsiz va samarali davolash usullari haqida xolis ma’lumot beramiz.
Tashvish nima
Tashvish yoki xavotir — xavf yoki noaniqlikka organizmning tabiiy javobi. Imtihon oldidan yoki muhim suhbatdan oldin hayajonlanish normal holat. Ammo xavotir doimiy, kuchli va asossiz bo‘lib, kundalik hayotga xalaqit bersa, bu xavotir buzilishi bo‘lishi mumkin. Uning belgilari:
- doimiy bezovtalik va tinchlana olmaslik;
- yurak tez urishi, terlash, qo‘l titrashi;
- nafas qisilishi, ko‘krakda siqilish hissi;
- uyqusizlik;
- diqqatni jamlay olmaslik;
- mushak tarangligi, bosh og‘rig‘i;
- to‘satdan kuchli qo‘rquv xurujlari — vahima xurujlari.
Nasha miyaga qanday ta’sir qiladi
Nasha tarkibida kannabinoidlar deb ataladigan moddalar bor. Ularning eng ko‘p o‘rganilganlari ikkita:
- Tetragidrokannabinol (TGK) — psixoaktiv modda, ya’ni «mastlik» holatini keltirib chiqaradi. U idrok, kayfiyat, xotira va harakat muvofiqligiga ta’sir qiladi.
- Kannabidiol (KBD) — mastlik keltirib chiqarmaydi. Uning xavotirga ta’siri ilmiy jihatdan o‘rganilmoqda, ammo hozircha xavotir buzilishlarini davolash vositasi sifatida yetarli darajada isbotlanmagan.
Bu moddalar miyadagi endokannabinoid tizimga ta’sir qiladi. Bu tizim kayfiyat, stress, uyqu, ishtaha va og‘riq sezgisini boshqarishda ishtirok etadi. Tashqaridan kiritilgan moddalar uning nozik muvozanatini buzadi.
Nega nasha tashvishni yengillashtirgandek tuyuladi
Ba’zi odamlar nasha iste’mol qilgandan keyin qisqa muddat bo‘shashish va tinchlanishni his qilishi mumkin. Biroq bu ta’sir:
- vaqtinchalik bo‘lib, muammoning sababini hal qilmaydi;
- har kimda bir xil kechmaydi — ko‘pchilikda aksincha kuchli xavotir va vahima chaqiradi;
- vaqt o‘tishi bilan susayadi, bu esa miqdorni oshirishga undaydi;
- ta’sir tugagach, xavotir ko‘pincha kuchliroq qaytadi.
Natijada odam xavotir — nasha — yanada kuchliroq xavotir doirasiga tushib qolishi mumkin.
Nashaning ruhiy salomatlik uchun xavflari
Xavotir va vahima xurujlarining kuchayishi
TGK, ayniqsa katta miqdorda, yurak urishini tezlashtiradi, shubha va qo‘rquv hissini kuchaytiradi. Ko‘pchilik nasha ta’sirida birinchi marta vahima xurujini boshdan kechiradi.
Psixoz xavfi
Nasha iste’moli, ayniqsa o‘smirlik va yoshlikda, muntazam va kuchli turlarini qo‘llaganda, gallyutsinatsiyalar va voqelikni noto‘g‘ri idrok qilish bilan kechadigan psixotik holatlar xavfini oshirishi bilan bog‘liq. Oilasida ruhiy kasalliklar bo‘lgan odamlar uchun bu xavf yuqoriroq.
Depressiya va motivatsiya pasayishi
Muntazam iste’mol kayfiyat tushishi, qiziqishlarning yo‘qolishi va loqaydlik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Qaramlik
Nashaga ham qaramlik shakllanishi mumkin. Iste’molni to‘xtatganda asabiylik, uyqusizlik, ishtahasizlik va kuchli xavotir kabi abstinensiya belgilari paydo bo‘ladi va ular odamni yana iste’molga undaydi.
Xotira va diqqatning buzilishi
Nasha qisqa muddatli xotira, o‘rganish va diqqatni yomonlashtiradi. O‘smirlarda bu ta’sir ayniqsa xavotirli, chunki ularning miyasi hali rivojlanishda davom etadi.
Boshqa xavflar
- chekish orqali nafas yo‘llari va o‘pkaga zarar;
- reaksiya sekinlashuvi tufayli baxtsiz hodisalar, ayniqsa transport boshqarishda;
- yurak urishining tezlashishi, yurak kasalligi bo‘lganlar uchun xavf;
- homiladorlikda bolaning rivojlanishiga salbiy ta’sir;
- noma’lum manbadan olingan mahsulot tarkibida xavfli aralashmalar va sintetik moddalar bo‘lishi mumkin;
- qonuniy javobgarlik.
Tashvishni qanday xavfsiz davolash mumkin
Xavotir buzilishlari yaxshi davolanadi. Isbotlangan usullar:
- Psixoterapiya. Kognitiv-xulq terapiyasi xavotir uchun eng samarali usullardan biri hisoblanadi. U xavotirli fikrlarni tanib olish va ular bilan ishlashni o‘rgatadi.
- Dori vositalari. Shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra antidepressantlar va boshqa preparatlar qo‘llanishi mumkin. Ularni faqat shifokor tanlaydi va nazorat qiladi.
- Turmush tarzi. Muntazam jismoniy faollik, yetarli uyqu, kofein va spirtli ichimliklarni cheklash xavotirni sezilarli kamaytiradi.
- Bo‘shashish usullari. Sekin nafas olish, mushaklarni bosqichma-bosqich bo‘shashtirish va diqqatni hozirgi lahzaga qaratish mashqlari.
- Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash. Yaqinlar bilan muloqot va his-tuyg‘ularni bo‘lishish.
Davolashni boshlash uchun eng muhim qadam — muammoni tan olish va yordam so‘rash. Xavotir zaiflik belgisi emas, balki boshqa har qanday kasallik kabi e’tibor va davolanishni talab qiladigan holat. Ko‘pchilik bir necha hafta muntazam davolanishdan keyin ahvoli sezilarli yaxshilanganini qayd etadi.
Uyda nima qilish mumkin
- Xavotir paytida burun orqali sekin nafas oling, nafas chiqarishni uzunroq qiling.
- Har kuni ochiq havoda yuring.
- Bir xil vaqtda uxlang va turing.
- Kofe, energetik ichimliklar va kuchli choyni kamaytiring.
- Xavotirli fikrlarni yozib, ularni real dalillar bilan solishtiring.
- Spirtli ichimlik va har qanday psixoaktiv moddalardan tinchlanish vositasi sifatida foydalanmang.
O‘smirlar va ota-onalar uchun muhim ma’lumot
O‘smirlik davrida miya faol rivojlanadi, shuning uchun psixoaktiv moddalar bu yoshda ayniqsa zararli. Bundan tashqari, o‘smirlar ko‘pincha xavotir, yolg‘izlik yoki tengdoshlar bosimi tufayli turli moddalarni sinab ko‘rishga moyil bo‘ladi. Ota-onalar quyidagilarga e’tibor berishi kerak:
- farzand bilan ishonchli muloqot o‘rnating, uni tanqid qilmasdan tinglang;
- xavotir, stress va qiyinchiliklar haqida ochiq gapirishga undang;
- xulq-atvordagi keskin o‘zgarishlar, o‘qishning yomonlashishi, eski do‘stlardan uzoqlashish, uyqu va ishtahaning o‘zgarishiga e’tibor bering;
- muammo sezilsa, qo‘rqitish va jazolash o‘rniga mutaxassis yordamiga murojaat qiling.
O‘smirlarda xavotir va depressiya erta aniqlansa, ular yaxshi davolanadi. Shuning uchun farzandning ruhiy holatiga e’tiborli bo‘lish uni xavfli «yechim» izlashdan himoya qilishning eng yaxshi yo‘li.
Xulosa
Nasha tashvishni davolaydimi degan savolga ilm-fan salbiy javob beradi: u vaqtinchalik yengillik bergandek tuyulsa-da, ko‘pincha xavotirni kuchaytiradi, vahima xurujlari, psixoz, depressiya va qaramlik xavfini oshiradi. Bundan tashqari, O‘zbekistonda u qonun bilan taqiqlangan. Xavotir — davolanadigan holat va psixoterapiya, shifokor tavsiya qilgan davolash va sog‘lom turmush tarzi uni xavfsiz yengishga yordam beradi.
Ko‘p beriladigan savollar
Kannabidiol (KBD) xavotirga yordam beradimi?
Kannabidiolning xavotirga ta’siri ilmiy jihatdan o‘rganilmoqda, ammo hozircha u xavotir buzilishlarini davolash vositasi sifatida yetarli isbotlanmagan. Bundan tashqari, bunday mahsulotlar tarkibi nazoratsiz bo‘lishi mumkin. Davolash usulini shifokor bilan tanlang.
Nasha vahima xurujini keltirib chiqarishi mumkinmi?
Ha, nashadagi psixoaktiv modda yurak urishini tezlashtirib, qo‘rquv va shubhani kuchaytirishi mumkin. Ko‘pchilikda vahima xurujlari aynan nasha ta’sirida boshlanadi.
Nashaga qaramlik bo‘ladimi?
Ha, nashaga ham qaramlik shakllanishi mumkin. Iste’molni to‘xtatganda asabiylik, uyqusizlik va xavotir kabi belgilar paydo bo‘ladi. Bunday holatda narkolog yoki psixiatr yordami kerak.
Xavotirni dorisiz davolash mumkinmi?
Yengil va o‘rtacha xavotirda psixoterapiya, jismoniy faollik, uyqu tartibi va bo‘shashish usullari ko‘pincha yaxshi natija beradi. Og‘irroq holatlarda shifokor dori vositalarini ham tavsiya qilishi mumkin.







