Diplopiya sabablari ko‘pincha ko‘zning optik tizimi, ko‘z mushaklari yoki miya va nervlar bilan bog‘liq buzilishlarga borib taqaladi. Diplopiya — bu bir obyektning ikki marta ko‘rinishi, ya’ni ko‘rish ikkilanishi. Bunday holat ba’zan bir necha soniya davomida paydo bo‘lsa, ba’zan kunlar yoki haftalar davom etadi. Muhimi, ikkilanishning o‘zi kasallik emas, balki biror holatning alomati bo‘lishi mumkin.
Agar ko‘rish birdan ikkilana boshlagan bo‘lsa, buni oddiy charchoq deb chetga surib bo‘lmaydi. Ayniqsa bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, ko‘z qovog‘ining tushishi yoki qo‘l-oyoqlarda kuchsizlik bilan birga kelsa, tez yordam chaqirish kerak. O‘zbekistonda bunday holatda 103 raqamiga murojaat qilish yoki eng yaqin shoshilinch yordam bo‘limiga borish tavsiya etiladi.
Diplopiya nima va u qanday turlarga bo‘linadi?
Diplopiyada miya ikki ko‘zdan kelayotgan tasvirlarni bir nuqtaga birlashtira olmaydi. Natijada odam bir obyektni yonma-yon, ustma-ust yoki biroz siljigan holda ikki marta ko‘radi. Ba’zida ikkilanish faqat ma’lum tomonga qaraganda kuchayadi, ba’zida esa doimiy bezovta qiladi.
Shifokor uchun eng muhim savol — bir ko‘zni yumganda ikkilanish yo‘qoladimi yoki yo‘qmi. Agar bir ko‘zni yopganda ikkilangan tasvir yo‘qolsa, bu binokulyar diplopiya bo‘lishi mumkin. Agar bitta ko‘z ochiq bo‘lganda ham ikkilanish saqlanib qolsa, bu monokulyar diplopiya hisoblanadi. Bu farq sababni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Diplopiya sabablari: asosiy guruhlar
Diplopiya sabablari juda xilma-xil. Ular ko‘zning sinish kuchiga, ko‘z mushaklarining ishiga, nervlarga yoki miyaning ko‘rish markazlariga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ikkilanish paydo bo‘lganda faqat ko‘zni emas, butun organizm holatini ham tekshirish muhim.
Monokulyar diplopiya sabablari
Monokulyar diplopiyada muammo ko‘pincha bitta ko‘zning o‘zida bo‘ladi. Bunday holatda bir ko‘zni yumish ikkilanishni yo‘qotmaydi, chunki ikkinchi ko‘z ham shu buzilish bilan ko‘radi. Eng ko‘p uchraydigan sabablar quyidagilar:
- ko‘zning sinish nuqsonlari, jumladan astigmatizmning kuchli shakllari;
- katarakta, ya’ni ko‘z gavharining xiralashishi;
- shox pardaning notekisligi yoki uning shikastlanishi;
- quruq ko‘z sindromi va ko‘z yuzasining yallig‘lanishi;
- to‘r pardaning ayrim kasalliklari;
- ko‘z ichidagi linza yoki qorachiq bilan bog‘liq o‘zgarishlar.
Monokulyar diplopiyada ko‘pincha ko‘zning o‘zida muammo bo‘ladi, lekin shifokor ko‘rigi baribir zarur. Ayniqsa ikkilanish birdan paydo bo‘lsa yoki ko‘rish keskin yomonlashsa, kechiktirmaslik kerak.
Binokulyar diplopiya sabablari
Binokulyar diplopiyada ikkala ko‘z alohida yaxshi ko‘rishi mumkin, lekin ularning harakati bir-biriga mos kelmaydi. Miya ikkita tasvirni birlashtira olmagani uchun ikkilanish paydo bo‘ladi. Bunday diplopiya sabablari orasida ko‘z mushaklari va nervlar bilan bog‘liq holatlar ko‘proq uchraydi:
- ko‘zning yashirin yoki ochiq g‘ilayligi, ya’ni strabizm;
- ko‘zni harakatlantiruvchi nervlarning zararlanishi;
- qalqonsimon bez kasalliklari bilan bog‘liq ko‘z o‘zgarishlari;
- miasteniya kabi mushak kuchsizligi bilan kechadigan holatlar;
- tarqoq skleroz kabi nerv tizimi kasalliklari;
- miya qon aylanishining buzilishi, insult yoki vaqtinchalik ishemik holatlar;
- miya shishi, travma yoki infeksiyalar;
- qandli diabet va yuqori qon bosimi natijasida kichik tomirlarning zararlanishi.
Bu sabablarning ba’zilari shoshilinch yordam talab qiladi. Shuning uchun birdan boshlangan binokulyar ikkilanishni uy sharoitida davolashga urinish xavfli.
Vaqtinchalik holatlar va ehtiyotkorlik
Ba’zida ikkilanish charchoq, uyqusizlik, uzoq vaqt ekranga qarash yoki spirtli ichimlikdan keyin qisqa muddatli paydo bo‘lishi mumkin. Bunday holat ko‘pincha ko‘zning zo‘riqishi bilan bog‘liq. Lekin takrorlanadigan, bir necha daqiqadan uzoq davom etadigan yoki har kuni kuzatiladigan ikkilanishni oddiy charchoq deb tushuntirib bo‘lmaydi. Uni nevrolog yoki oftalmolog ko‘rigisiz qoldirish tavsiya etilmaydi.
Tashxis qanday qo‘yiladi?
Tashxis birinchi navbatda shikoyatni aniqlashtirishdan boshlanadi. Shifokor ikkilanish qachon boshlanganini, doimiymi yoki vaqti-vaqti bilan paydo bo‘lishini, bir ko‘zni yumganda yo‘qoladimi yoki yo‘qmi, qaysi tomonga qaraganda kuchayishini so‘raydi. Keyin ko‘z va nerv tizimi tekshiriladi.
- Oilaviy poliklinikada birlamchi ko‘rik va shikoyatlarni aniqlash.
- Oftalmolog ko‘rigi: ko‘rish o‘tkirligi, sinish kuchi, ko‘z yuzasi va ko‘z tubi tekshiriladi.
- Ko‘z harakatlari va qorachiq reaksiyalarini baholash.
- Zarur bo‘lsa, nevrolog ko‘rigi va qo‘shimcha tekshiruvlar.
- Shubhali holatlarda kompyuter tomografiyasi yoki magnit-rezonans tomografiya buyurilishi mumkin.
- Qandli diabet, qon bosimi, qalqonsimon bez va boshqa holatlarni istisno qilish uchun laboratoriya tahlillari.
Har bir holatda tekshiruv hajmi individual bo‘ladi. Shifokor qanday tekshiruv kerakligini bemorning shikoyati va ko‘rik natijasiga qarab belgilaydi.
Diplopiyani davolash
Diplopiyani davolash sababga bog‘liq. Ikkilanishning o‘zini emas, unga olib kelgan holatni davolash muhim. Masalan, sinish nuqsoni bo‘lsa, to‘g‘ri tanlangan ko‘zoynak yoki kontakt linza yordam berishi mumkin. Quruq ko‘z bo‘lsa, ko‘z yuzasini namlovchi vositalar tavsiya etilishi mumkin. Strabizmda ba’zi hollarda prizma ko‘zoynak, maxsus mashqlar yoki jarrohlik usuli qo‘llanadi.
Nerv yoki miya bilan bog‘liq sabablar aniqlansa, asosiy davolash nevrolog yoki boshqa mutaxassis bilan birgalikda olib boriladi. Qon bosimi va qandli diabetni nazorat qilish, infeksiyalarni davolash va travmadan himoyalanish muhim. Dori vositalari faqat shifokor tavsiyasiga ko‘ra qo‘llanadi; dozani mustaqil tanlash yoki boshqa odamga tavsiya qilingan dorini ichish xavfli.
Uy sharoitida nima qilish mumkin?
Shifokorga murojaat qilgunga qadar xavfni kamaytirish uchun ba’zi ehtiyot choralarini ko‘rish mumkin. Lekin bu choralar tashxis va davolashning o‘rnini bosmaydi.
- Mashina boshqarishdan, baland joyda ishlashdan va xavfli mexanizmlardan voz kechish.
- Ikkilanish kuchaygan paytda ko‘zni zo‘riqtirmaslik va dam oldirish.
- Ikkilanish qachon va qaysi holatda paydo bo‘lishini qisqa qayd etib borish.
- Avvalgi ko‘zoynak yoki linzalardan foydalanayotgan bo‘lsa, ularni olib borish.
- Qabul qilayotgan dorilar ro‘yxatini shifokorga ko‘rsatish.
- Ko‘zni tomchilar yoki xalq usullari bilan mustaqil davolashga urinmaslik.
Agar ikkilanish vaqtincha bo‘lsa ham, sababini aniqlash uchun shifokor ko‘rigidan o‘tish foydali. Ayniqsa holat takrorlansa yoki kuchayib borsa, kutish tavsiya etilmaydi.
Profilaktika
Diplopiyaning barcha sabablarini oldini olish mumkin emas, lekin ayrim xavf omillarini kamaytirish mumkin. Bu, ayniqsa, qon tomirlari va nerv tizimi bilan bog‘liq holatlar uchun muhim.
- Qon bosimini muntazam nazorat qilish va yuqori bosimni davolash.
- Qandli diabet bo‘lsa, qon shakarini shifokor tavsiyasi bo‘yicha nazoratda ushlash.
- Ko‘zni jarohatlardan himoya qilish, ish joyida xavfsizlik qoidalariga rioya qilish.
- Uzoq vaqt ekranga qaraganda har 20-30 daqiqada qisqa tanaffus qilish.
- Ko‘rish yomonlashganini sezsangiz, ko‘zoynakni tekshirtirish.
- Bosh jarohati yoki kuchli bosh og‘rig‘idan keyin nevrolog ko‘rigidan o‘tish.
Profilaktika choralari to‘liq kafolat bermaydi, lekin ular ko‘p holatlarda asoratlarni erta aniqlashga yordam beradi.
Xulosa
Diplopiya — ko‘rishning ikkilanishi bo‘lib, u turli sabablarga bog‘liq alomatdir. Bir ko‘zni yumganda ikkilanish yo‘qolishi yoki saqlanib qolishi sababni aniqlashda muhim belgi bo‘ladi. Diplopiya sabablarini faqat shifokor to‘liq baholay oladi, shuning uchun yangi yoki takrorlanuvchi ikkilanishni e’tiborsiz qoldirmaslik kerak. O‘z vaqtida murojaat qilish asoratlarning oldini olishga yordam beradi.
Ko‘p beriladigan savollar
Diplopiya o‘z-o‘zidan o‘tadimi?
Ba’zida charchoq yoki uyqusizlik bilan bog‘liq qisqa muddatli ikkilanish o‘tishi mumkin. Lekin yangi paydo bo‘lgan, takrorlanadigan yoki uzoq davom etadigan diplopiya shifokor ko‘rigini talab qiladi. Nevrologik belgilar bilan birga kelsa, zudlik bilan yordam so‘rash kerak.
Bir ko‘zni yumganda ikkilanish yo‘qolsa, bu nimani bildiradi?
Bu ko‘pincha binokulyar diplopiyaga ishora qiladi. Ya’ni ikkala ko‘zning tasvirlari miyada bir nuqtaga birlashmayapti. Sabab ko‘z mushaklari, nervlar yoki miya bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, shuning uchun tekshiruv zarur.
Diplopiya bolalarda ham uchraydimi?
Ha, bolalarda strabizm, sinish nuqsoni yoki boshqa ko‘z kasalliklari sababli uchraydi. Bola ba’zida ikkilanishni aniq aytmasligi mumkin, shuning uchun ko‘zni qisish, boshni burib qarash yoki tez charchash belgilariga e’tibor berish kerak. Bunday holatda oftalmologga murojaat qilish tavsiya etiladi.
Qaysi shifokorga murojaat qilish kerak?
Avval oilaviy poliklinikadagi shifokorga murojaat qilish mumkin. Keyin oftalmolog va zarur bo‘lsa nevrolog ko‘rigi tayinlanadi. Agar ikkilanish birdan boshlanib, kuchli bosh og‘rig‘i, kuchsizlik yoki ko‘z qovog‘ining tushishi bilan birga kelsa, 103 orqali shoshilinch yordam chaqirish kerak.
Kompyuterda uzoq ishlash diplopiyaga olib keladimi?
Kompyuterda uzoq ishlash ko‘zning zo‘riqishi, qurishi va vaqtinchalik xiralashishga sabab bo‘lishi mumkin. Lekin doimiy yoki takrorlanuvchi diplopiya oddiy ekran charchog‘i bilan izohlanmasligi kerak. Bunday holatda ko‘zni tekshirtirish va sababni aniqlash muhim.







