Kriptorxizm — o‘g‘il bolalarda bir yoki ikkala moyakning yorg‘oqqa tushmay qolishi. Bu yangi tug‘ilgan o‘g‘il bolalarda eng ko‘p uchraydigan tug‘ma o‘zgarishlardan biri, ayniqsa muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlarda tez-tez kuzatiladi. Ko‘p ota-onalar tashxisni eshitganda darhol bolaning kelajakda farzandli bo‘lishi haqida xavotirlana boshlaydi.
Yaxshi xabar shundaki, kriptorxizm o‘z vaqtida aniqlanib, to‘g‘ri davolansa, ko‘pchilik bolalarda reproduktiv salomatlikni saqlab qolish imkoniyati yuqori bo‘ladi. Ushbu maqolada kasallikning sabablari, turlari, xavflari, tashxis va davolash usullari hamda ota-onalar nimalarga e’tibor berishi kerakligi haqida batafsil to‘xtalamiz.
Kriptorxizm nima
Homila rivojlanishi davrida moyaklar qorin bo‘shlig‘ida, buyraklar yaqinida shakllanadi. Homiladorlikning oxirgi oylarida ular asta-sekin pastga tushib, chov kanali orqali yorg‘oqqa o‘tadi. Agar bu jarayon biror sababga ko‘ra to‘xtab qolsa, moyak qorin bo‘shlig‘ida, chov kanalida yoki uning chiqish joyida qolib ketadi. Aynan shu holat kriptorxizm deb ataladi.
Ko‘p hollarda tushmagan moyak hayotning birinchi oylarida o‘z-o‘zidan yorg‘oqqa tushadi. Agar bu sodir bo‘lmasa, davolash talab etiladi, chunki keyinchalik moyak o‘zi tushishi ehtimoli juda kam.
Kriptorxizm turlari
- Bir tomonlama va ikki tomonlama. Ko‘pincha faqat bitta moyak tushmay qoladi, ammo ikkala tomonda ham bo‘lishi mumkin.
- Paypaslanadigan moyak. Shifokor moyakni chov sohasida qo‘l bilan aniqlay oladi.
- Paypaslanmaydigan moyak. Moyak qorin bo‘shlig‘ida joylashgan yoki umuman rivojlanmagan bo‘lishi mumkin.
- Orttirilgan kriptorxizm. Avval yorg‘oqda bo‘lgan moyak keyinchalik yuqoriga ko‘tarilib qoladi.
Soxta kriptorxizm (retraktil moyak)
Ba’zi bolalarda moyak yorg‘oqda bo‘ladi, lekin sovuq, qo‘rquv yoki tegish natijasida kremaster mushagining qisqarishi bilan vaqtincha yuqoriga ko‘tariladi. Iliq vannada yoki tinch holatda u yana o‘z joyiga qaytadi. Bu holat odatda jarrohlik talab qilmaydi, ammo moyak doimiy ko‘tarilib qolishi mumkinligi sababli shifokor kuzatuvi kerak.
Sabablari va xavf omillari
Ko‘p hollarda aniq sababni aniqlab bo‘lmaydi. Xavfni oshiruvchi omillar:
- muddatidan oldin tug‘ilish va kam vazn bilan tug‘ilish;
- oilada kriptorxizm holatlari bo‘lishi;
- gormonal buzilishlar;
- ayrim genetik sindromlar;
- qorin devori va chov sohasining rivojlanish nuqsonlari;
- homiladorlik davrida onaning chekishi, spirtli ichimlik iste’moli va qandli diabeti.
Kriptorxizm bepushtlikka sabab bo‘ladimi
Bu ota-onalarni eng ko‘p qiziqtiradigan savol. Moyaklar yorg‘oqda joylashishining sababi — spermatozoidlar normal rivojlanishi uchun tana haroratidan biroz pastroq harorat kerak. Moyak qorin bo‘shlig‘ida yoki chov kanalida qolsa, u doimiy yuqori haroratda bo‘ladi va urug‘ hosil qiluvchi hujayralar asta-sekin zararlanadi.
Bu zararlanish moyak qancha uzoq vaqt noto‘g‘ri joyda qolsa, shuncha kuchayadi. Shuning uchun davolashni kechiktirmaslik juda muhim. Bir tomonlama kriptorxizmda, ikkinchi moyak sog‘lom bo‘lsa, kelajakda farzandli bo‘lish imkoniyati odatda yaxshi saqlanadi. Ikki tomonlama kriptorxizmda esa bepushtlik xavfi ancha yuqori, shuning uchun bunday bolalarga ayniqsa erta davolash kerak.
Boshqa xavflar
- Moyak saratoni xavfining ortishi. Kriptorxizm bo‘lgan erkaklarda bu xavf yuqoriroq. Erta jarrohlik xavfni kamaytiradi va moyakni tekshirib turishni osonlashtiradi.
- Chov churrasi. Kriptorxizm ko‘pincha chov churrasi bilan birga uchraydi.
- Moyak buralishi. Tushmagan moyakning buralish xavfi yuqori — bu shoshilinch jarrohlik talab qiladigan holat.
- Shikastlanish. Chov sohasida joylashgan moyak zarbalarga ko‘proq uchraydi.
- Psixologik noqulaylik. Kattaroq yoshda bo‘sh yorg‘oq o‘g‘il bolada o‘ziga ishonchsizlik keltirib chiqarishi mumkin.
Tashxis qanday qo‘yiladi
Kriptorxizm ko‘pincha tug‘ruqxonada yoki birinchi pediatr ko‘riklarida aniqlanadi. Asosiy tashxis usuli — shifokorning tajribali qo‘l bilan tekshiruvi. Bola iliq xonada, tinch holatda tekshiriladi.
Paypaslanmaydigan moyakda shifokor qo‘shimcha tekshiruvlarni tavsiya qilishi mumkin. Ultratovush tekshiruvi har doim ham moyakni aniqlay olmaydi, shuning uchun ko‘p hollarda eng ishonchli usul — diagnostik laparoskopiya, ya’ni kichik kesma orqali qorin bo‘shlig‘ini kamera bilan ko‘rish. Ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyakda gormonal va genetik tekshiruvlar ham o‘tkazilishi mumkin.
Kriptorxizmni davolash
Kuzatuv
Hayotning birinchi oylarida moyak o‘zi tushishi mumkinligi sababli shifokor dastlab kuzatishni tavsiya qiladi. Agar moyak bir necha oy ichida tushmasa, jarrohlik masalasi ko‘riladi.
Jarrohlik — orxiopeksiya
Asosiy davo usuli — orxiopeksiya, ya’ni moyakni yorg‘oqqa tushirib, u yerda mahkamlash amaliyoti. Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, bu amaliyotni odatda bola bir yoshdan bir yarim yoshgacha bo‘lgan davrda o‘tkazish tavsiya etiladi. Amaliyot umumiy behushlik ostida bajariladi va ko‘pincha bola o‘sha kuni yoki ertasi kuni uyga qaytadi. Moyak qorin bo‘shlig‘ida joylashgan bo‘lsa, laparoskopik usul qo‘llanishi mumkin.
Kechikib aniqlangan kriptorxizm
Ba’zan kriptorxizm faqat maktab yoshida yoki undan ham keyin aniqlanadi. Bunday holda ham amaliyot kerak bo‘ladi, chunki u moyak saratoni va buralish xavfini kamaytiradi hamda moyakni tekshirishni osonlashtiradi. Agar moyak juda kichik bo‘lsa va o‘z vazifasini bajarmasa, katta yoshdagi bemorlarda shifokor uni olib tashlashni tavsiya qilishi mumkin. Har qanday holatda qaror bola va ota-ona bilan batafsil muhokama qilinadi.
Gormonal davolash
Ilgari gormonal preparatlar ko‘proq ishlatilgan, ammo hozirda ularning samaradorligi past deb hisoblanadi va ular faqat alohida holatlarda, shifokor qaroriga ko‘ra qo‘llanadi.
Amaliyotdan keyin parvarish
- shifokor tavsiyasiga ko‘ra og‘riqsizlantiruvchi vositalarni bering;
- bir necha kun davomida velosiped, ot o‘yinchoqlari va faol o‘yinlarni cheklang;
- yarani toza va quruq saqlang, gigiyena qoidalariga amal qiling;
- nazorat ko‘riklarini o‘tkazib yubormang — shifokor moyakning joyida qolganini va o‘sishini kuzatadi.
Ota-onalar nimaga e’tibor berishi kerak
Ota-onalar bolani cho‘miltirganda yoki tagini almashtirganda yorg‘oqni kuzatib borishi mumkin. Agar yorg‘oqning bir tomoni bo‘sh yoki kichikroq ko‘rinsa, buni pediatrga ayting. O‘smirlik davrida esa o‘g‘il bolalarga moyaklarni o‘zi tekshirishni o‘rgatish foydali — bu kelajakda har qanday o‘zgarishni erta sezishga yordam beradi. Kriptorxizm uchun amaliyot o‘tkazgan erkaklar butun umr davomida moyaklarini muntazam tekshirib turishi kerak.
Xulosa
Kriptorxizm — o‘g‘il bolalarda keng tarqalgan va yaxshi davolanadigan holat. Moyak hayotning dastlabki oylarida o‘zi tushmasa, uni o‘z vaqtida jarrohlik yo‘li bilan tushirish bepushtlik va boshqa asoratlar xavfini kamaytiradi. Ota-onalar uchun eng muhimi — xavotirga berilmasdan, pediatr va bolalar urologi tavsiyalariga amal qilish va davolashni kechiktirmaslik.
Ko‘p beriladigan savollar
Kriptorxizm o‘z-o‘zidan o‘tib ketadimi?
Ko‘pincha tushmagan moyak hayotning birinchi oylarida o‘zi yorg‘oqqa tushadi. Agar bir necha oy ichida tushmasa, keyinchalik o‘zi tushish ehtimoli juda kam va davolash talab etiladi.
Kriptorxizm amaliyoti qachon qilinadi?
Odatda amaliyot bola bir yoshdan bir yarim yoshgacha bo‘lgan davrda tavsiya etiladi. Aniq muddatni bolalar urologi yoki jarrohi bolaning holatiga qarab belgilaydi.
Bir moyak tushmagan bo‘lsa, bola kelajakda farzandli bo‘ladimi?
Bir tomonlama kriptorxizmda, ayniqsa o‘z vaqtida davolansa, farzandli bo‘lish imkoniyati odatda yaxshi saqlanadi. Ikki tomonlama holatda xavf yuqoriroq, shuning uchun erta davolash muhim.
Retraktil moyak xavflimi?
Retraktil moyak odatda xavfli emas va jarrohlik talab qilmaydi. Ammo ba’zan u doimiy ko‘tarilib qolishi mumkin, shuning uchun shifokor kuzatuvi kerak.







