Quyosh nuri organizm uchun muhim: u D vitamini hosil bo‘lishiga yordam beradi, kayfiyatni ko‘taradi va uyqu-uyg‘onish ritmini tartibga soladi. Ammo quyosh nurlari tarkibidagi ultrabinafsha (UB) nurlar ortiqcha ta’sir qilganda teri kuyadi, erta qariydi va teri saratoni xavfi oshadi. Shuning uchun terini quyoshdan himoya qilish yozgi dam olishdagina emas, butun yil davomida kundalik odat bo‘lishi kerak.
O‘zbekistonda yoz uzoq va quyoshli, bahor va kuzda ham quyosh faol bo‘ladi. Dalada, qurilishda, bozorda ishlaydiganlar, haydovchilar va bolalar ayniqsa ko‘p quyosh ostida qoladi. Quyida terini himoya qilishning uchta asosiy odati va ularga oid amaliy maslahatlarni ko‘rib chiqamiz.
UB nurlar teriga qanday ta’sir qiladi
Teriga ta’sir qiluvchi ultrabinafsha nurlarning ikki asosiy turi bor:
- UVB nurlar — terining yuqori qatlamiga ta’sir qiladi va quyosh kuyishining asosiy sababchisi hisoblanadi. Yozda, kunduzi eng kuchli bo‘ladi.
- UVA nurlar — chuqurroq kirib, kollagen va elastin tolalarini shikastlaydi, ajinlar, pigment dog‘lari va terining bo‘shashishiga olib keladi. Ular butun yil davomida va bulutli kunda ham ta’sir qiladi, oddiy oyna orqali ham o‘tadi.
Har ikki tur ham teri hujayralari DNKsiga zarar yetkazadi va teri saratoni, jumladan melanoma xavfini oshiradi. Bolalikda olingan kuchli quyosh kuyishlari keyingi hayotda ayniqsa xavfli hisoblanadi.
1-odat: Har kuni quyoshdan himoya kremini surting
Quyoshdan himoya kremi faqat plyaj uchun emas. Agar tashqarida ko‘p vaqt o‘tkazsangiz, yuz, bo‘yin, quloqlar va qo‘llar kabi ochiq qismlarga uni har kuni surtish tavsiya etiladi.
Kremni qanday tanlash kerak
- Keng spektrli — ham UVA, ham UVB nurlardan himoya qiladigan vosita tanlang.
- SPF darajasi — kundalik foydalanish uchun kamida o‘rtacha himoya darajasi, uzoq vaqt quyoshda bo‘lganda, tog‘da yoki suv bo‘yida yuqori himoya darajasi tavsiya etiladi.
- Suvga chidamli — cho‘milish yoki ko‘p terlash rejalashtirilsa.
- Teri turiga mos — yog‘li teri uchun yengil gel yoki suyuqlik, quruq teri uchun krem, sezgir teri va bolalar uchun mineral asosdagi vositalar qulay.
Qanday to‘g‘ri surtish kerak
- Kremni tashqariga chiqishdan taxminan 15–30 daqiqa oldin surting.
- Yetarli miqdorda ishlating — ko‘pchilik juda yupqa surtadi va himoya darajasi pasayadi.
- Quloq, bo‘yinning orqa qismi, oyoq panjasining ustki qismi va soch kam joylarni unutmang.
- Lablar uchun himoyali bal’zam ishlating.
- Kremni har ikki soatda, shuningdek cho‘milgandan, ko‘p terlagandan yoki sochiq bilan artingandan keyin qayta surting.
- Muddati o‘tgan vositalarni ishlatmang.
2-odat: Quyoshda bo‘lish vaqtini nazorat qiling
Hech qanday krem mutlaq himoya bermaydi. Shuning uchun quyosh ostida bo‘lish vaqtini cheklash va soyadan foydalanish juda muhim.
- Kunning eng issiq soatlarida, taxminan tushdan oldin va tushdan keyingi vaqtda, iloji bo‘lsa, soyada bo‘ling.
- Oddiy qoida: soyangiz bo‘yingizdan qisqa bo‘lsa, quyosh eng faol paytda.
- Keng soyabonli shlyapa, UB himoyali quyosh ko‘zoynagi va yengil, uzun yengli kiyim kiying. Zich to‘qilgan mato yupqa matoga qaraganda yaxshiroq himoya qiladi.
- Suv, qum va qor quyosh nurini qaytaradi va ta’sirni kuchaytiradi. Tog‘da balandlik oshgan sari UB nurlar kuchliroq bo‘ladi.
- Bulutli kunlarda ham UB nurlarning katta qismi yerga yetib keladi.
- Solyariydan foydalanmang — u ham teri saratoni xavfini oshiradi.
Bolalarni himoya qilish
Bolalar terisi yupqa va tez kuyadi. Chaqaloqlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuridan saqlang: soya, kiyim va bosh kiyim ular uchun asosiy himoya. Kattaroq bolalarga bolalar uchun mo‘ljallangan quyoshdan himoya vositalarini qo‘llang va o‘yin paytida qayta surtishni unutmang. Bolalarga yoshlikdan bosh kiyim kiyish va soyada o‘ynash odatini shakllantiring.
3-odat: Quyoshdan keyin terini tinchlantiring va tiklang
Quyoshda bo‘lgandan keyin teri namlik yo‘qotadi va qitiqlangan bo‘lishi mumkin. Uni to‘g‘ri parvarish qilish tiklanishni tezlashtiradi:
- salqin (sovuq emas) suvda dush qabul qiling;
- terini ishqalamasdan sochiq bilan bosib quriting;
- yengil namlovchi yoki tinchlantiruvchi vosita surting, masalan aloe vera asosidagi gel;
- ko‘p suv iching — issiqda organizm ko‘p suyuqlik yo‘qotadi;
- qizargan terida skrab, piling va spirtli vositalarni ishlatmang;
- keyingi kunlari terini quyoshdan ayniqsa yaxshi himoya qiling.
Quyosh kuyishida nima qilish kerak
Agar teri qizarib, og‘riyotgan bo‘lsa, demak u kuygan. Quyidagilar yordam beradi:
- Darhol quyoshdan chiqing va soyaga yoki salqin xonaga o‘ting.
- Kuygan joyga salqin, nam kompress qo‘ying yoki salqin dush qabul qiling. Muz qo‘ymang.
- Yengil namlovchi yoki aloe vera geli surting. Yog‘, sariyog‘, qaymoq, qatiq yoki boshqa xalq usullarini kuygan teriga surtmang — ular issiqlikni ushlab qoladi va infeksiya xavfini oshiradi.
- Pufakchalarni yormang.
- Ko‘p suyuqlik iching.
- Og‘riq kuchli bo‘lsa, paratsetamol yoki ibuprofenni shifokor yoki dorixona xodimi tavsiyasiga ko‘ra qabul qilish mumkin.
- Teri tuzalguncha kuygan joyni kiyim bilan yoping va quyoshga chiqarmang.
Dorilar va quyosh
Ayrim antibiotiklar, siydik haydovchi, yallig‘lanishga qarshi dorilar va husnbuzarga qarshi vositalar terining quyoshga sezuvchanligini oshiradi. Bunday dorilarni qabul qilayotganda teri odatdagidan tezroq kuyishi yoki dog‘ qolishi mumkin. Yangi dori buyurilganda, quyoshdan qanday ehtiyot bo‘lish kerakligini shifokor yoki dorixona xodimidan so‘rang.
D vitamini haqida nima deyish mumkin
Ko‘pchilik quyoshdan himoya qilinsa D vitamini yetishmaydi deb xavotirlanadi. Odatda kundalik qisqa vaqt tashqarida bo‘lish va to‘g‘ri ovqatlanish ko‘pchilik uchun yetarli bo‘ladi. D vitamini yetishmovchiligiga shubha bo‘lsa, uni qon tahlili orqali tekshirish va kerak bo‘lsa, shifokor tavsiyasiga ko‘ra preparat qabul qilish, ataylab quyoshda kuyishdan ancha xavfsizdir.
Xulosa
Terini quyoshdan himoya qilish uchun uchta oddiy odat yetarli: har kuni keng spektrli himoya kremini to‘g‘ri surtish, quyoshda bo‘lish vaqtini cheklab, soya va kiyimdan foydalanish hamda quyoshdan keyin terini tinchlantirish. Bu odatlar quyosh kuyishi, terining erta qarishi va teri saratoni xavfini kamaytiradi.
Ko‘p beriladigan savollar
Bulutli kunda ham quyoshdan himoya kremi kerakmi?
Ha, bulutli kunda ham ultrabinafsha nurlarning katta qismi yerga yetib keladi. Agar tashqarida uzoq vaqt bo‘lsangiz, ochiq teriga himoya kremi surtish tavsiya etiladi.
Quyoshdan himoya kremini qancha vaqtda qayta surtish kerak?
Odatda har ikki soatda, shuningdek cho‘milgandan, ko‘p terlagandan yoki sochiq bilan artingandan keyin qayta surtish kerak. Suvga chidamli vositalarni ham suvdan chiqqach yangilash zarur.
Quyosh kuyishiga qatiq yoki yog‘ surtish mumkinmi?
Yo‘q, yog‘, sariyog‘ yoki qatiq kuygan teridagi issiqlikni ushlab qoladi va infeksiya xavfini oshiradi. Salqin kompress va yengil namlovchi yoki aloe vera geli xavfsizroq.
Qora tanli yoki tez qorayadigan odamlarga ham himoya kerakmi?
Ha, to‘q rangli teri quyosh kuyishiga biroz chidamliroq bo‘lsa ham, UB nurlar unga ham zarar yetkazadi va pigment dog‘lari hamda teri saratoni xavfini oshiradi. Himoya hamma uchun zarur.







