Qabul qilish psixologiyasi — inson o‘zgartirib bo‘lmaydigan vaziyatlar, his-tuyg‘ular va fikrlarni ular bilan kurashmasdan, ochiq ko‘z bilan tan olishini o‘rganuvchi yondashuv. Qabul qilish taslim bo‘lish yoki hammasiga rozi bo‘lish degani emas. Bu — «hozir aynan shunday» deb haqiqatni ko‘rish va energiyani o‘zgartirish mumkin bo‘lgan narsalarga yo‘naltirish qobiliyati.
Hayotda kasallik, yaqin insonni yo‘qotish, ishdan ayrilish, ajrim yoki boshqa og‘ir voqealar har kimning boshiga tushishi mumkin. Bunday paytlarda «nega aynan men?», «bunday bo‘lmasligi kerak edi» degan fikrlar bilan uzoq kurashish ko‘pincha og‘riqni yanada kuchaytiradi. Ushbu maqolada qabul qilish nima ekanini, u nima uchun foydaliligini va uni kundalik hayotda qanday mashq qilish mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
Qabul qilish nima va nima emas
Qabul qilishni ko‘pincha passivlik bilan adashtirishadi. Aslida bu faol jarayon: siz voqeani, o‘z his-tuyg‘ularingizni va cheklovlaringizni haqqoniy ko‘rasiz, so‘ngra ongli ravishda qanday harakat qilishni tanlaysiz.
Qabul qilish — bu:
- noxush his-tuyg‘ularni (qayg‘u, g‘azab, qo‘rquv) bostirmasdan, ularga joy berish;
- o‘tmishni o‘zgartirib bo‘lmasligini tan olish;
- o‘zingizni kamchiliklaringiz bilan birga qadrlash;
- boshqalarni ular qanday bo‘lsa, shunday ko‘rish, ularni majburan o‘zgartirishga urinmaslik.
Qabul qilish — bu emas:
- zo‘ravonlik yoki adolatsizlikka chidab yashash;
- maqsad va orzulardan voz kechish;
- «menga baribir» degan befarqlik;
- muammoni hal qilishga urinmaslik.
Nima uchun qabul qilish muhim
Psixologiyada «qarshilik og‘riqni kuchaytiradi» degan fikr keng tarqalgan. Biror noxush hisni yoki fikrni majburan haydashga urinish, aksincha, unga ko‘proq e’tibor qaratishga olib keladi. Masalan, uyqusizlikdan qo‘rqqan odam «hozir uxlashim shart» deb o‘zini qanchalik majburlasa, uyqu shunchalik uzoqlashadi.
Qabul qilishga asoslangan yondashuvlar quyidagilarda yordam berishi mumkin:
- surunkali stress va xavotirni kamaytirish;
- qayg‘u va yo‘qotishni yengillashtirish;
- surunkali kasallik yoki doimiy og‘riq bilan yashashga moslashish;
- o‘ziga nisbatan haddan tashqari tanqidiylikni yumshatish;
- munosabatlarda ziddiyatlarni kamaytirish.
Zamonaviy psixoterapiyada qabul qilishga asoslangan bir nechta usul mavjud. Ulardan eng mashhuri — qabul qilish va majburiyat terapiyasi bo‘lib, u insonga noxush tajribalarni qabul qilgan holda o‘z qadriyatlariga mos hayot kechirishni o‘rgatadi. Dialektik xulq-atvor terapiyasida ham «radikal qabul qilish» tushunchasi muhim o‘rin tutadi.
Qabul qilishga xalaqit beradigan omillar
Ko‘pchilik odamlar qabul qilishning foydasini tushunsa ham, amalda bunga qiynaladi. Buning sabablari turlicha:
- Nazoratga bo‘lgan kuchli ehtiyoj — hamma narsani o‘z qo‘lida ushlab turish istagi.
- Mukammallikka intilish — har qanday kamchilikni muvaffaqiyatsizlik deb bilish.
- Adolat haqidagi qat’iy tasavvurlar — «yaxshi odamlar bilan yomon narsa sodir bo‘lmasligi kerak» degan ishonch.
- Ayb hissi — sodir bo‘lgan voqea uchun o‘zini cheksiz ayblash.
- Hissiyotlardan qo‘rqish — qayg‘u yoki g‘azabni his qilsam, «buzilib qolaman» degan xavotir.
Qabul qilishni qanday o‘rganish mumkin: amaliy mashqlar
Qabul qilish ko‘nikmasi bir kunda paydo bo‘lmaydi, lekin uni muntazam mashq bilan rivojlantirish mumkin.
Hissiyotlarni nomlash
Kuchli his paydo bo‘lganda uni ichingizda nomlang: «hozir men xavotirdaman», «bu g‘azab». Hisni nomlash unga biroz masofadan qarashga yordam beradi va uning kuchini yumshatadi.
Fikrlardan ajralish
«Men muvaffaqiyatsizman» o‘rniga «menda muvaffaqiyatsizman degan fikr paydo bo‘ldi» deb o‘ylab ko‘ring. Bu oddiy usul fikr — haqiqat emas, balki ongdagi hodisa ekanini eslatadi.
Ongli nafas olish
Bir necha daqiqa davomida faqat nafasingizga e’tibor qarating: havo qanday kirib-chiqayotganini kuzating. Xayol boshqa yoqqa ketsa, uni yumshoqlik bilan nafasga qaytaring. Bu mashq hozirgi lahzada qolishni o‘rgatadi.
«Nazorat doirasi» mashqi
Qog‘ozga ikkita ustun chizing. Birinchisiga vaziyatda o‘zingiz o‘zgartira oladigan narsalarni, ikkinchisiga esa o‘zgartira olmaydiganlarni yozing. Energiyangizni birinchi ustunga yo‘naltiring, ikkinchisini esa asta-sekin qo‘yib yuborishni mashq qiling.
O‘ziga mehr bilan munosabat
Qiyin paytda o‘zingizga xuddi shunday vaziyatga tushgan do‘stingizga aytadigan so‘zlarni ayting. O‘zini qattiq tanqid qilish emas, balki tushunish va qo‘llab-quvvatlash tiklanishni tezlashtiradi.
Qadriyatlarga tayanish
Siz uchun nima haqiqatan muhimligini aniqlang: oila, salomatlik, kasb, do‘stlik. Qiyin vaziyatda ham shu qadriyatlarga mos kichik qadamlar qo‘yish hayotga ma’no qaytaradi.
Munosabatlarda qabul qilish
Oilada va do‘stlar orasida ko‘plab ziddiyatlar biz boshqa odamni o‘zimiz istagan qolipga solishga uringanimizda paydo bo‘ladi. Turmush o‘rtog‘ining fe’l-atvorini, ota-onaning qarashlarini yoki farzandning qiziqishlarini majburan o‘zgartirishga intilish ko‘pincha xafagarchilik va masofaga olib keladi.
Munosabatlarda qabul qilish quyidagilarni anglatadi:
- boshqa odamning his-tuyg‘ulari va fikrlari sizdan farq qilishi mumkinligini tan olish;
- uning kuchli tomonlarini ham, kamchiliklarini ham ko‘ra bilish;
- kichik odatlar ustida bahslashish o‘rniga muhim masalalarga e’tibor qaratish;
- shu bilan birga, o‘z chegaralaringizni aniq va hurmat bilan bildirish.
Qabul qilish chegaralarni yo‘q qilmaydi. Agar munosabatda kamsitish, tahdid yoki zo‘ravonlik bo‘lsa, bunga chidash qabul qilish emas. Bunday holatda xavfsizlikni ta’minlash va yordam so‘rash birinchi o‘rinda turadi.
Yo‘qotish va kasallikni qabul qilish
Yaqin insonni yo‘qotganda qayg‘u — tabiiy jarayon. Unda rad etish, g‘azab, savdolashish, tushkunlik va qabul qilish kabi kechinmalar bo‘lishi mumkin, lekin ular har doim ham bir tartibda kelmaydi va har kimda turlicha kechadi. Qayg‘uni tezlashtirishga urinish shart emas.
Surunkali kasallik tashxisi qo‘yilganda ham qabul qilish muhim rol o‘ynaydi. Kasallikni tan olgan odam davolanishga ko‘proq rioya qiladi, shifokor tavsiyalarini bajaradi va hayot tarzini moslashtiradi. Bunda qabul qilish umidsizlik emas, balki kasallik bilan to‘laqonli yashash yo‘lini qidirish demakdir.
Xulosa
Qabul qilish psixologiyasi hayotdagi og‘ir vaziyatlarni inkor qilmasdan, ular bilan kurashishga sarflanadigan kuchni o‘zgartirish mumkin bo‘lgan narsalarga yo‘naltirishni o‘rgatadi. Bu taslim bo‘lish emas, balki ichki erkinlik va barqarorlik manbai. Hissiyotlarni nomlash, ongli nafas olish va o‘ziga mehr kabi oddiy mashqlar bilan boshlang, og‘ir holatlarda esa mutaxassis yordamidan tortinmang.
Ko‘p beriladigan savollar
Qabul qilish taslim bo‘lish degani emasmi?
Yo‘q. Qabul qilish — haqiqatni bor holicha ko‘rish, taslim bo‘lish esa harakatdan voz kechish. Qabul qilgan odam vaziyatni tan oladi va keyin nima qilishni ongli ravishda tanlaydi.
O‘zimni qanday qabul qilishni o‘rganaman?
O‘zingizga nisbatan ichki tanqidni kuzatishdan boshlang va o‘zingiz bilan do‘stingiz bilan gaplashgandek yumshoq gaplashishni mashq qiling. Kuchli tomonlaringizni ham, kamchiliklaringizni ham haqqoniy tan oling.
Qabul qilish qancha vaqt oladi?
Buning aniq muddati yo‘q, har bir inson va vaziyat uchun turlicha. Ayniqsa yo‘qotish yoki og‘ir kasallikdan keyin bu jarayon oylab davom etishi mumkin va bu normal holat.
Qabul qilish va majburiyat terapiyasi nima?
Bu psixoterapiya usuli bo‘lib, insonga noxush fikr va his-tuyg‘ularni qabul qilib, o‘z qadriyatlariga mos harakat qilishni o‘rgatadi. U stress, xavotir va surunkali og‘riq bilan ishlashda qo‘llaniladi.







