Har kuni 8 soatdan (ba’zan esa ko‘proq) vaqtimizni ishxonada o‘tkazamiz. Ammo siz ish joyingiz sog‘lig‘ingizga sekin-asta putur yetkazayotganini payqaganmisiz? Zamonaviy tibbiyot va mehnat huquqida "Kasb kasalligi" tushunchasi borgan sari ko‘proq quloqqa chalinmoqda.
Xo‘sh, kasb kasalligi nima? U qanday kelib chiqadi va bunday vaziyatda qanday huquqlarga egasiz? Ushbu maqolada batafsil bilib olasiz.
Kasb kasalligi nima? (Oddiy tilda)
Kasb kasalligi (professional kasallik) — bu xodimga uning mehnat faoliyati davomidagi zararli yoki xavfli ishlab chiqarish omillarining surunkali ta’siri natijasida kelib chiqadigan kasallikdir.
Oddiy qilib aytganda, agar kasallik to‘g‘ridan-to‘g‘ri siz bajarayotgan ish yoki ish joyidagi sharoit tufayli yuzaga kelsa va vaqt o‘tishi bilan rivojlansa, bu kasb kasalligi hisoblanadi. U to‘satdan sodir bo‘ladigan baxtsiz hodisa (ishlab chiqarishdagi jarohat)dan farq qiladi — kasb kasalligi yillar davomida sekin-asta shakllanadi.
Kasb kasalliklarining asosiy turlari va sabablari
Kasb kasalliklari ish joyidagi zararli omil turiga qarab bir nechta guruhga bo‘linadi:
1. Fizik omillar ta’siridagi kasalliklar
- Vibratsiya kasalligi: Qurilish va konchilik sohasida og‘ir texnika (perforator, drel) bilan ishlaydiganlarda kuzatiladi.
- Karlik (eshitish qobiliyatining pasayishi): Shovqin darajasi yuqori bo‘lgan zavod, fabrika yoki aeroport xodimlarida uchraydi.
2. Kimyoviy omillar ta’siridagi kasalliklar
- Surunkali zaharlanish va allergiya: Kimyo sanoati, bo‘yoqchilik va farmatsevtika sohasi xodimlarida zaharli gazlar va moddalardan nafas olish natijasida kelib chiqadi.
- Kasbiy astma: Kimyoviy moddalar yoki chang bilan doimiy aloqada bo‘lish oqibatidir.
3. Chang ta’siridagi o‘pka kasalliklari
- Silikoz va pnevmoniokonioz: Konchilar, sement va shisha zavodi ishchilari orasida ko‘p uchraydi. O‘pkaga mayda chang zarralari o‘tirishi natijasida nafas qisishi yuzaga keladi.
4. Jismoniy zo‘riqish (Ergonomik) kasalliklari
- Karpal tunnel sindromi (Bilak og‘rig‘i): Kompyuter qarshisida uzoq o‘tiruvchi dasturchilar, kopirayterlar, geymerlar va tikuvchilarda ko‘p kuzatiladi.
- Umurtqa pog‘onasi kasalliklari (Grijalar): Og‘ir yuk tashuvchilar va uzoq vaqt bir joyda o‘tirib ishlaydigan haydovchilarda uchraydi.
Eng ko‘p kasb kasalligiga chalinadigan sohalar (Jadval)
| Sanoat / Kasb turi | Asosiy zararli omil | Kelib chiqadigan kasallik |
| Konchilik va Qurilish | Chang, shovqin, vibratsiya | Silikoz, karlik, bo‘g‘im og‘riqlari |
| Tibbiyot xodimlari | Viruslar, infeksiyalar, nurlanish | Gepatit, sil (tuberkulyoz), radiatsiya asoratlari |
| IT va Ofis xodimlari | Kamharakatlik, monitor | Ko‘z xiralashishi, osteoxondroz, tunnel sindromi |
| Kimyo va Go‘zallik (Salonlar) | Toksik moddalar, bo‘yoqlar | Dermatit, allergiya, nafas yo‘llari kasalliklari |
Kasb kasalligini qanday aniqlash mumkin?
Agar sizda ish faoliyatingiz bilan bog‘liq og‘riqlar yoki noqulayliklar paydo bo‘lsa, quyidagi bosqichlarni amalga oshirishingiz kerak:
- Tibbiy ko‘rikdan o‘tish: Dastlab hududiy poliklinikaga yoki ishxonangiz biriktirilgan tibbiy muassasaga murojaat qiling.
- Kasb patologiyasi markazi: Kasallik aynan ish sababli kelib chiqqanini tasdiqlash uchun maxsus Respublika kasb patologiyasi markazi ekspertizasi xulosasi kerak bo‘ladi.
- Hujjatlashtirish: Maxsus komissiya tuzilib, ish joyidagi sharoitlar o‘rganiladi va dalolatnoma tuziladi.
Kasb kasalligiga chalingan xodimning huquqlari va kompensatsiyalar
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksiga ko‘ra, kasb kasalligiga chalingan xodimlar davlat va ish beruvchi tomonidan himoya qilinadi. Siz quyidagi huquqlarga egasiz:
- Bepul davolanish: Ish beruvchi hisobidan davolanish va reabilitatsiya xarajatlarining qoplanishi.
- Yengilroq ishga o‘tkazilish: Sog‘lig‘ingiz holatiga mos keladigan va zararli omillardan xoli bo‘lgan boshqa lavozimga o‘tish.
- Moddiy kompensatsiya: Mehnat qobiliyatini yo‘qotganlik darajasiga qarab har oylik nafaqalar va bir martalik to‘lovlar (moddiy zarar).
Kasb kasalliklarining oldini olish (Profilaktika)
Kasallikni davolagandan ko‘ra, uning oldini olgan afzal. Buning uchun:
- Shaxsiy himoya vositalari (SHHV): Niqoblar, maxsus quloqchinlar, qo‘lqoplar va kiyimlardan doimiy foydalaning.
- Ergonomika: Ofisda o‘tirsangiz, stulingiz va kompyuteringiz to‘g‘ri joylashtirilganiga ishonch hosil qiling. Har 45 daqiqada qisqa tanaffus qiling.
- Davriy tibbiy ko‘rik: Yilda kamida bir marta majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishni kanda qilmang.
Xulosa
Kasb kasalligi — bu hazillashib bo‘lmaydigan masala. O‘z huquqlaringizni bilish va ish joyida xavfsizlik qoidalariga rioya qilish sizni uzoq yillik salomatlikdan mahrum bo‘lishdan asrab qoladi. Unutmang, hech qanday maosh sizning sog‘lig‘ingizga teng kelolmaydi!
Sizning ish joyingizda xavfsizlik talablariga rioya qilinadimi? Izohlarda fikringizni qoldiring va maqolani hamkasblaringiz bilan ulashing!
Responses (0 )